Bài học nội địa hóa 50% từ Nhật Bản: Hướng đi nào cho điện hạt nhân Việt Nam?

Ngày 18/3/2026, tại Hà Nội, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) phối hợp với JINED tổ chức Hội thảo “Quản trị và kinh nghiệm triển khai dự án điện hạt nhân”. Sự kiện nhằm trao đổi kinh nghiệm quốc tế và thảo luận các định hướng phù hợp với Việt Nam trong giai đoạn tới.

Theo các chuyên gia của JINED, Việt Nam đã có những tiền đề nhất định để tham gia vào chuỗi cung ứng của dự án điện hạt nhân. Kết quả khảo sát cho thấy, nhiều doanh nghiệp trong nước có tiềm năng tham gia vào chương trình nội địa hóa. Đây là cơ sở quan trọng để từng bước nâng cao tỷ lệ tham gia của doanh nghiệp Việt trong lĩnh vực mới mẻ nhưng giàu tiềm năng này.

Ông Makigami Takeshi - Giám đốc Điều hành, Trưởng đại diện JINED tại Việt Nam chia sẻ kinh nghiệm xây dựng và quản lý nhà máy điện hạt nhân.

Tuy nhiên, nội địa hóa trong điện hạt nhân không thể triển khai theo cách tiếp cận đơn lẻ. Đây cần được xác định là chương trình ở tầm quốc gia, với sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành liên quan cùng các tập đoàn lớn như Petrovietnam và EVN, nhằm xây dựng chiến lược tổng thể và lựa chọn các nhóm sản phẩm ưu tiên.

Từ kinh nghiệm quốc tế, JINED khuyến nghị Việt Nam cần triển khai nội địa hóa theo hai hướng song song. Thứ nhất, tận dụng tối đa năng lực sẵn có của các doanh nghiệp trong nước đối với những hạng mục, thiết bị đã có khả năng thực hiện. Đây là giải pháp khả thi giúp nhanh chóng gia tăng tỷ lệ nội địa hóa ngay từ giai đoạn đầu. Thứ hai, đối với các thiết bị và công nghệ chưa làm chủ, cần xây dựng danh mục ưu tiên để từng bước nghiên cứu, phát triển, đặc biệt là các thiết bị có tần suất sử dụng cao hoặc giá trị kinh tế lớn.

Về phương thức thực hiện, chuyên gia đến từ JINED cho rằng, cần phân tách rõ các hạng mục công việc ngay từ đầu dự án. Những phần việc trong nước có thể đảm nhận thì nên chủ động triển khai, trong khi các hạng mục cốt lõi như thiết kế tổng thể và công nghệ vẫn cần sự tham gia của đối tác nước ngoài trong giai đoạn đầu. Bên cạnh đó, phải có cơ chế chia sẻ thông tin đầy đủ, minh bạch từ các bên tham gia, từ thiết kế, tiến độ đến kiểm soát chất lượng, nhằm giúp Việt Nam từng bước tiếp cận và làm chủ công nghệ.

Thực tiễn từ Nhật Bản cho thấy, quá trình nội địa hóa không diễn ra trong "một sớm một chiều" mà cần có lộ trình rõ ràng. Khi xây dựng các tổ máy điện hạt nhân đầu tiên cách đây khoảng 50 năm, Nhật Bản đã đạt tỷ lệ nội địa hóa khoảng 50% nhờ trước đó đã làm chủ công nghệ và thiết bị trong lĩnh vực nhiệt điện. Chính nền tảng công nghiệp này đã tạo điều kiện để Nhật Bản mở rộng sang lĩnh vực điện hạt nhân.

Chuyên gia JINED phát biểu tại buổi làm việc.

Từ bài học đó, chuyên gia JINED khuyến nghị, Việt Nam không nên bắt đầu bằng việc phát triển các thiết bị hoàn toàn mới, mà cần tận dụng những năng lực đã có trong nước, đặc biệt là trong các ngành năng lượng truyền thống. Đây sẽ là nền tảng thực tế để từng bước tiếp cận các hạng mục có yêu cầu kỹ thuật cao hơn.

Đối với Việt Nam, tổ máy điện hạt nhân đầu tiên cần được xem là giai đoạn “học việc”, tập trung tiếp thu công nghệ, quy trình và kinh nghiệm từ đối tác quốc tế. Từ các tổ máy tiếp theo, khi năng lực trong nước đã được nâng cao, có thể từng bước mở rộng vai trò làm chủ và gia tăng tỷ lệ nội địa hóa.

Bên cạnh đó, phát triển nguồn nhân lực được xác định là yếu tố then chốt. JINED khuyến nghị tận dụng đội ngũ cán bộ đã có kinh nghiệm quản lý các dự án năng lượng lớn như nhiệt điện, đồng thời xây dựng chương trình đào tạo bài bản, kết hợp giữa trong nước và quốc tế để hình thành lực lượng kế cận.

Tuy nhiên, một thách thức lớn đối với các dự án điện hạt nhân là duy trì và giữ chân đội ngũ nhân sự chất lượng cao trong suốt vòng đời dự án kéo dài nhiều năm. Theo kinh nghiệm quốc tế, để làm được điều này, trước hết cần xây dựng môi trường làm việc hấp dẫn, giúp người lao động nhận thức rõ ý nghĩa và giá trị của công việc mà họ đang tham gia. Bên cạnh đó, việc phát triển văn hóa làm việc nhóm hiệu quả, bảo đảm sự phối hợp nhịp nhàng giữa các bộ phận, kể cả ở cấp độ nhóm nhỏ, cũng là yếu tố quan trọng giúp duy trì sự gắn kết và nâng cao hiệu quả triển khai dự án.

Về tổng thể, nội địa hóa trong điện hạt nhân cần được triển khai theo hướng “làm chắc từng bước”, kết hợp giữa tiếp thu công nghệ quốc tế và phát huy năng lực nội tại. Đây cũng là cách tiếp cận đã được nhiều quốc gia áp dụng thành công khi phát triển điện hạt nhân trong giai đoạn đầu.

Định hướng này đồng thời phù hợp với mục tiêu của Chính phủ Việt Nam. Theo Quyết định số 438/QĐ-TTg ngày 16/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ, Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn 2050 đặt mục tiêu nâng tỷ lệ tham gia của doanh nghiệp trong nước lên khoảng 30% trong các hạng mục xây dựng, lắp đặt phụ trợ. Đây được xem là nền tảng quan trọng để Việt Nam từng bước nâng cao năng lực, tiến tới làm chủ chuỗi giá trị điện hạt nhân trong dài hạn.

Đình Khương - Trần Trung