Cà phê Arabica - cây làm giàu cho đồng bào Sơn La

Sơn La hiện là địa phương có diện tích cà phê Arabica lớn nhất cả nước, đạt khoảng 24.300ha và được xác định là cây "xoá đói giảm nghèo". Ảnh: ND

Sơn La có diện tích trồng cà phê Arabica lớn nhất cả nước

Có mặt tại Sơn La từ những năm 1945 do người Pháp mang đến, song phải đến tận những năm 1990, cây cà phê mới được tỉnh Sơn La quan tâm chọn là một trong những loại cây trồng chủ lực của một số vùng như Chiềng Ban, Mường Chanh, Chiềng Chung, chủ yếu là giống cà phê chè (cà phê Arabica).

Tuy nhiên, với lối canh tác cũ, hoàn toàn phụ thuộc vào thiên nhiên nên đã có thời điểm nhiều người dân chặt bỏ cây cà phê do sương muối, do rớt giá, giá trị kinh tế rất thấp.

Từ cuối những năm 1980, tỉnh Sơn La đã triển khai Chương trình phát triển cây cà phê Arabica. Trải qua nhiều thăng trầm, khó khăn của thời tiết sương muối khắc nghiệt, giá cả, thị trường tiêu thụ bấp bênh, nhưng với sự nỗ lực, cố gắng, sáng tạo của người trồng cà phê, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị trong tỉnh, cây cà phê Arabica đã sinh trưởng, phát triển tốt và trở thành cây trồng chủ lực của tỉnh.

Cây cà phê Sơn La, đặc biệt giống cà phê Arabica được trồng chủ yếu trên các vùng đất bazan, đá vôi, phù sa cổ ở độ cao từ 600 - 1.200m, khí hậu mát mẻ với nền nhiệt lý tưởng từ 15 - 24 độ C. Các điều kiện thổ nhưỡng và sinh thái đặc trưng này đã góp phần tạo nên hương vị cân bằng, thơm nhẹ, chua thanh tao và ngọt hậu, là nét đặc trưng riêng biệt của cà phê Sơn La.

Theo thống kê, Sơn La hiện là địa phương có diện tích cà phê Arabica lớn nhất cả nước, đạt khoảng 24.300ha. Sản lượng niên vụ năm 2025 ước đạt xấp xỉ 38.000 tấn. Quy mô này cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của cây cà phê trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp của tỉnh. Thực tế cho thấy, bình quân mỗi héc ta cà phê cho thu hoạch 11 tấn quả tươi với giá dao động từ 15.000 - 20.000 đồng/kg, mang lại doanh thu từ 170 - 200 triệu đồng/ha, lợi nhuận hơn 140 triệu đồng/ha sau khi trừ chi phí. Đây là mức thu nhập hấp dẫn, góp phần nâng cao đời sống cho hàng chục nghìn hộ trồng cà phê.

Mùa thu hoạch, trên những nẻo đường vùng cao tỉnh Sơn La, đâu đâu cũng bắt gặp những gùi cà phê đỏ au, những bao quả tươi xếp dài chờ thương lái. Nhiều hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua trực tiếp tại vườn, tạo việc làm cho hàng nghìn lao động địa phương với mức thu nhập 4.000 - 5.000 đồng/kg quả hái.

Cây “xoá đói giảm nghèo”

Tại phường Chiềng An, nhiều năm trước, thu nhập chính của người dân vẫn phụ thuộc vào ngô, sắn trồng trên đất dốc. Hiệu quả thấp, thị trường bấp bênh khiến đời sống không ít hộ gia đình gặp khó khăn. Bước ngoặt chỉ thực sự đến khi địa phương triển khai chuyển đổi cơ cấu cây trồng, đưa cà phê Arabica vào sản xuất tập trung.

Bí thư Đảng ủy phường Chiềng An Trần Công Chính cho hay, với diện tích cà phê gần 2.000ha, mỗi năm mang lại doanh thu ước tính trên 433 tỷ đồng. Có thể khẳng định cà phê là loại cây “xóa đói giảm nghèo” đem lại cuộc sống ấm no cho người dân các bản trên địa bàn phường. Nhờ trồng cây cà phê, mà người dân đã thoát nghèo và có "của ăn của để".

Trong thời gian tới, phường Chiềng An tích cực liên kết với các ngành, Liên minh Hợp tác xã (HTX) tỉnh Sơn La tập trung hỗ trợ các HTX, doanh nghiệp về tiêu chuẩn kỹ thuật, tập huấn VietGAP, xây dựng vùng sản xuất an toàn; khuyến khích mô hình HTX kiểu mới; hỗ trợ xúc tiến thương mại và mở rộng thị trường; hướng tới xây dựng các HTX sản xuất nông nghiệp xanh, bền vững, có thương hiệu, đáp ứng nhu cầu trong nước và từng bước vươn tới xuất khẩu.

Ông Trần Dũng Tiến, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Sơn La, cho biết: Giai đoạn 2021 - 2025, tỉnh đã tái canh, trẻ hóa hơn 2.800ha cà phê, đưa vào sản xuất các giống mới như TH1, TN7, TN9, Starmaya... phù hợp với khí hậu địa phương. Hiện tỉnh có hơn 1.100ha cà phê đặc sản, sản lượng đạt gần 1.000 tấn/năm.

Nhờ những chính sách đồng bộ, Sơn La trở thành vùng trồng cà phê Arabica lớn nhất cả nước, chiếm 47,9% diện tích toàn quốc và 73% vùng miền Bắc. Toàn tỉnh có 60 HTX cà phê, 5 nhà máy chế biến công nghiệp và 15 cơ sở sơ chế quy mô hộ, trong đó nhiều sản phẩm đã đạt chứng nhận RA, 4C, VietGAP.

Đặc biệt, Sơn La đã được cấp chỉ dẫn địa lý “Cà phê Sơn La” cho 7 đơn vị, có 5 sản phẩm OCOP (trong đó 1 sản phẩm đạt chuẩn 5 sao quốc gia). Những thương hiệu như Phúc Sinh Sơn La, Minh Tiến Coffee, HTX Bích Thao, Cà phê Mường Chanh, Chiềng Ban... đã có mặt tại nhiều thị trường khó tính như EU và Bắc Mỹ.

Hiện nay, cà phê Sơn La đã trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực, với sản lượng 34.000 tấn/năm, giá trị 100 triệu USD, chiếm gần một nửa tổng giá trị xuất khẩu của tỉnh.

Cà phê không chỉ giúp đồng bào vùng cao có thu nhập ổn định, mà còn góp phần định hình lại kinh tế nông thôn. Từ những đồi cà phê trĩu quả, đường giao thông được mở, điện lưới được kéo về, trường học, trạm y tế khang trang hơn.

Theo thống kê, tỷ lệ hộ nghèo toàn tỉnh Sơn La giảm bình quân 3,59%/năm, trong đó hộ nghèo dân tộc thiểu số giảm 3,5%/năm, vượt chỉ tiêu Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Sơn La lần thứ XV.

Ngoài mở rộng diện tích vùng trồng, Sơn La cũng đang từng bước nâng cao giá trị cây cà phê thông qua xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp, HTX trên địa bàn tỉnh đã được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý “Cà phê Sơn La”.

Một số doanh nghiệp đã đưa cà phê Arabica Sơn La ra thị trường quốc tế với các dòng sản phẩm chế biến sâu, như Arabica Blue Sơn La hay Cascara Blue Sơn La từ vỏ quả cà phê. Việc khai thác triệt để các phụ phẩm không chỉ gia tăng giá trị mà còn góp phần giảm phát thải, hướng tới sản xuất nông nghiệp bền vững.

Song song đó, tỉnh chú trọng khuyến khích các đơn vị sản xuất áp dụng tiêu chuẩn VietGAP, 4C, Rainforest Alliance, hữu cơ…, từng bước đáp ứng các yêu cầu khắt khe của thị trường xuất khẩu.

Hiệu quả từ cây cà phê thể hiện rõ nét ở các chỉ số an sinh xã hội. Trong giai đoạn 2021 - 2024, tỷ lệ hộ nghèo toàn tỉnh giảm mạnh từ 21,66% xuống còn 10,89% và cà phê được xác định là một trong những cây trồng chủ lực đóng góp quan trọng vào kết quả này.

Đặc biệt, trong năm 2025, sản lượng cà phê xuất khẩu của Sơn La đạt khoảng 34.000 tấn cà phê, đạt 100 triệu USD, tăng gần 29% so với cùng kỳ năm 2024. Với sự đồng hành của chính quyền, doanh nghiệp và người nông dân, cây cà phê Arabica được kỳ vọng sẽ tiếp tục là “cây làm giàu”, góp phần đưa kinh tế - xã hội Sơn La phát triển ổn định, bền vững hơn trong những năm tới.

Theo ông Nguyễn Thành Công, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La, tỉnh thường xuyên có chính sách hỗ trợ các HTX trong quảng bá sản phẩm, đưa cà phê Sơn La tham gia các hội chợ quốc tế, góp phần nâng tầm thương hiệu cà phê của tỉnh. Ban Chỉ đạo xuất khẩu tiêu thụ nông sản của tỉnh đề ra chủ trương xây dựng thương hiệu, quảng bá giới thiệu sản phẩm cho cả giai đoạn 2020 - 2025.

"Tới đây chúng tôi sẽ nghiên cứu chính sách đồng bộ, hỗ trợ cho nông nghiệp làm sao thu hút đầu tư các nhà máy chế biến, thứ hai là có chính sách hỗ trợ chọn tạo, nhân giống để chọn ra những giống cà phê tốt nhất đảm bảo phù hợp điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu, đất đai Sơn La", Phó Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La cho biết thêm.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La nhấn mạnh, thời gian tới, tỉnh sẽ tiếp thu và nghiên cứu, chọn lọc, vận dụng điều kiện thực tế địa phương, cùng với đó đề nghị các vụ, cục, viện thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục quan tâm hỗ trợ cho tỉnh Sơn La về định hướng, giải pháp phát triển cà phê bền vững. Cũng như hướng dẫn thực hiện quy định về xuất khẩu các hàng hóa và sản phẩm có liên quan đến gây mất rừng và suy thoái rừng của châu Âu (EU) để đảm bảo điều kiện cho xuất khẩu cà phê.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đồng hành và hỗ trợ tỉnh Sơn La trong quảng bá, kết nối tiêu thụ sản phẩm cà phê. Các chuyên gia, các nhà nghiên cứu quan tâm hỗ trợ tỉnh các giải pháp về giống mới, quy trình kỹ thuật, ứng dụng công nghệ mới, công nghệ cao.