Nhân lực chất lượng cao – chìa khóa hiện đại hóa nông nghiệp Việt Nam

Nhân lực chất lượng cao chìa khóa hiện đại hóa nông nghiệp Việt Nam. Ảnh có sự hỗ trợ của AI

Với hơn 60% dân số sinh sống ở khu vực nông thôn, nông nghiệp giữ vai trò quan trọng đối với kinh tế, an sinh xã hội và an ninh lương thực Việt Nam. Từ một lĩnh vực chủ yếu dựa vào đất đai, lao động và kinh nghiệm sản xuất, nông nghiệp đang chuyển nhanh sang mô hình công nghệ cao, xanh, tuần hoàn và hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Sự chuyển dịch này đặt ra yêu cầu ngày càng lớn về nguồn nhân lực có trình độ và khả năng làm chủ công nghệ.

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt khoảng 70,09 tỷ USD, khẳng định vị thế ngày càng lớn của nông nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế. Tuy nhiên, tăng trưởng trong giai đoạn mới không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào tài nguyên, đất đai và lao động. Khi tiêu chuẩn thị trường ngày càng cao, lợi thế cạnh tranh phải chuyển sang năng suất, chất lượng, công nghệ và giá trị gia tăng. Do đó, nhân lực chất lượng cao phải trở thành một trong những nền tảng của quá trình chuyển đổi.

Hiện, nhân lực chất lượng cao cho ngành nông nghiệp đang xuất hiện nghịch lý: Doanh nghiệp có nhu cầu lớn nhưng các ngành đào tạo nông - lâm - ngư nghiệp và môi trường lại khó tuyển sinh. Ở lĩnh vực công nghệ chế biến lâm sản, nhu cầu nhân lực của các doanh nghiệp chế biến gỗ cũng cao hơn nhiều lần khả năng cung ứng của các cơ sở đào tạo. Những nghịch lý này cho thấy điểm nghẽn không nằm ở việc thiếu cơ hội việc làm. Vấn đề là còn một bộ phận học sinh, phụ huynh vẫn hình dung nghề nông gắn với lao động nặng nhọc, phụ thuộc thời tiết và thu nhập thấp. Trong khi đó, nông nghiệp hiện đại đã trở thành ngành kinh tế - kỹ thuật tích hợp nhiều công nghệ tiên tiến.

Nền nông nghiệp hiện nay, Drone có thể được sử dụng để gieo giống, giám sát và chăm sóc cây trồng; cảm biến IoT theo dõi môi trường; hệ thống tự động hóa vận hành nhà kính, trang trại; công nghệ sinh học hỗ trợ chọn tạo giống; dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo được ứng dụng để dự báo sản lượng, dịch bệnh và tối ưu hóa sản xuất. Vì vậy, hình ảnh về “nghề nông” cần được cập nhật theo thực tế của một nền nông nghiệp số, xanh và công nghệ cao.

Hơn nữa, vấn đề thu nhập cũng cần được nhìn nhận dựa trên kỹ năng. Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), trong khoảng 412.000 lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài trong ba năm gần đây, lao động nông thôn chiếm 84,6%. Tiền lương trung bình tháng đầu tiên của lao động thuộc nhóm nông, lâm nghiệp và thủy sản đạt khoảng 27,4 triệu đồng; lao động có kỹ năng trong nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản đạt khoảng 28,6 triệu đồng. Những con số này cho thấy kỹ năng nông nghiệp có giá trị đáng kể trên thị trường lao động quốc tế.

Do đó, thay vì chỉ nhìn vào mức thu nhập bình quân của lao động nông nghiệp trong nước, cần chú trọng nâng giá trị của người lao động thông qua đào tạo kỹ năng. Khi được trang bị công nghệ, ngoại ngữ, quản trị và kiến thức thị trường, lao động nông nghiệp có thể tham gia những vị trí có năng suất và thu nhập cao hơn, cả trong nước lẫn quốc tế.

Từ những phân tích này, để giải quyết điểm nghẽn, giáo dục đại học cần đổi mới mạnh chương trình đào tạo. Các ngành nông - lâm - ngư nghiệp và môi trường cần tích hợp trí tuệ nhân tạo, IoT, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và quản trị chuỗi giá trị. Sinh viên không chỉ cần kiến thức kỹ thuật sản xuất mà còn phải có khả năng phân tích thị trường, thương mại hóa sản phẩm, quản trị doanh nghiệp và khởi nghiệp.

Tiền lương trung bình tháng đầu tiên của lao động có kỹ năng trong nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản đạt khoảng 28,6 triệu đồng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhân lực chất lượng cao phát triển hiệu quả khi có hệ sinh thái liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp. Ở đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế, tài chính và chính sách hỗ trợ; doanh nghiệp cần tham gia đặt hàng đào tạo, nghiên cứu và tuyển dụng; nhà trường cung cấp tri thức, công nghệ và nhân lực.

Do đó, các trường đại học nông lâm cần đẩy mạnh hơn nữa mô hình liên kết. Không chỉ là nơi đào tạo mà cần trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, kết nối sinh viên với doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trang trại công nghệ cao và các dự án sản xuất thực tế. Việc đào tạo phải gắn với nhu cầu nhân lực cụ thể của từng vùng sản xuất và từng ngành hàng.

Không chỉ tập trung đổi mới chương trình, các trường cũng cần có chính sách đủ mạnh để thu hút người học vào những ngành có vai trò quan trọng nhưng khó tuyển. Học bổng, hỗ trợ học phí, sinh hoạt phí, thực tập, việc làm và cơ chế khuyến khích khởi nghiệp có thể giúp nâng sức hấp dẫn của ngành. Đặc biệt, những lĩnh vực như bảo vệ rừng, môi trường, thủy sản, nông nghiệp xanh và công nghệ sinh học cần được xem xét trong các chính sách phát triển nhân lực dài hạn.

Ngoài ra, phát triển nhân lực cũng phải gắn với không gian nghề nghiệp mới như quản trị carbon, tín chỉ carbon, kinh tế tuần hoàn, công nghệ sinh học và chuyển đổi số. Đây là những lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao, đồng thời giúp nông nghiệp đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe về môi trường và phát triển bền vững.

Về dài hạn, cần hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp nông nghiệp để người trẻ không chỉ tìm kiếm việc làm mà còn có thể tạo ra việc làm. Quỹ đổi mới sáng tạo, tín dụng xanh, hỗ trợ trang trại thông minh và các chương trình hợp tác quốc tế sẽ tạo thêm nguồn lực để sinh viên sau tốt nghiệp mạnh dạn đầu tư, nghiên cứu và đưa công nghệ vào sản xuất.

Trong quá trình chuyển từ tăng trưởng dựa vào tài nguyên sang tăng trưởng dựa trên công nghệ và giá trị gia tăng, nhân lực chất lượng cao là chìa khóa hiện đại hóa nông nghiệp Việt Nam. Đầu tư cho giáo dục, đào tạo, thu hút và giữ chân nhân lực không chỉ giải quyết tình trạng thiếu lao động kỹ năng, mà còn tạo nền tảng để nông nghiệp Việt Nam nâng năng suất, tăng sức cạnh tranh, phát triển xanh và hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.