Xây dựng hệ sinh thái thúc đẩy phát triển mạnh công nghiệp văn hóa

Nếu được chú trọng xây dựng, các hệ sinh thái sẽ là môi trường tốt thúc đẩy sáng tạo và hưởng thụ văn hóa, nghệ thuật.

1. Với việc ban hành chiến lược mới về CNVH vào cuối năm 2025, Chính phủ xác định các ngành CNVH Việt Nam gồm 10 ngành: Điện ảnh; mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm; nghệ thuật biểu diễn; phần mềm và các trò chơi giải trí; quảng cáo; thủ công mỹ nghệ; du lịch văn hóa; thiết kế sáng tạo; truyền hình và phát thanh; xuất bản. Trong kỳ vọng chung với việc phát triển các ngành này, có ước mơ nâng cao giá trị kinh tế của văn hóa, đưa văn hóa trở thành động lực và mục tiêu của phát triển kinh tế-xã hội.

Trình diễn tác phẩm tốt nghiệp của sinh viên chuyên ngành thiết kế thời trang, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội. Ảnh: HOÀNG DŨNG

Thực tế đời sống văn hóa, nghệ thuật thời gian qua đang thu hút mối quan tâm của các nhà sáng tạo, truyền tải, công chúng và giới chuyên môn đến vấn đề xây dựng hệ sinh thái CNVH. Hệ sinh thái, với tính chất hệ thống, bao trùm, cộng hưởng, tác động qua lại của các thành phần liên quan, được kỳ vọng là môi trường liên kết các chất liệu, loại hình văn học, nghệ thuật để tạo nên những tác phẩm, sản phẩm mới, làm đa dạng món ăn tinh thần, tạo sức hút đối với công chúng khi mà nhiều cách thưởng thức văn học, nghệ thuật theo kiểu truyền thống đã trở nên quen thuộc, cần sự bổ sung. Đó đây đã có những ví dụ tạm gọi là manh nha hình thành hệ sinh thái qua một số trường hợp gây chú ý như tiểu thuyết “Mưa đỏ” của nhà văn Chu Lai, từ một xuất bản phẩm đến kịch bản sân khấu, kịch bản điện ảnh và bộ phim “gây sốt” của đạo diễn Đặng Thái Huyền; các chương trình “Anh trai vượt ngàn chông gai” và “Anh trai say hi” với chuỗi hòa nhạc gây cuồng nhiệt khán giả trẻ sau khi diễn ra những phần thi tài của các nghệ sĩ...

2. Còn phải tiếp tục có nhiều diễn đàn bàn thảo về CNVH và từng lĩnh vực mũi nhọn, về hệ sinh thái và sự hình thành, xuất hiện trong đời sống văn hóa, những kinh nghiệm đặc sắc từ quốc tế, khu vực, nhưng có thể thấy, đây là một mô hình lớn, một chìa khóa nhiều hào hứng và thách thức cho việc thúc đẩy phát triển đời sống văn hóa, nghệ thuật, giải trí. Để tạo dựng hệ sinh thái văn hóa, nghệ thuật nói chung, cụ thể hơn là cho các ngành CNVH-mà điểm 10 ngành được xác định cũng đã rất rộng, rất bao quát-nhiều ý kiến chuyên gia cho rằng cần cả hệ thống giải pháp, được thực hiện lâu dài để bảo đảm tính bền vững. Một vài mô hình nhỏ lẻ hay một số ví dụ từ các đơn vị, nhóm, cá nhân sẽ khó tạo nên tác động lớn.

Mới đây, trao đổi tại hội nghị tập huấn về quản lý văn hóa, văn nghệ trong bối cảnh mới, PGS, TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam so sánh thế hệ làm âm nhạc trước kia với xu hướng hiện tại. Qua đó thấy sự khác nhau khi một thời dài các nhạc sĩ, ca sĩ, đơn vị phát hành sản phẩm âm nhạc thường có sự tách riêng, hành nghề tập trung vào công việc của mình như sáng tác, biểu diễn, phát hành; còn hiện nay nổi lên nhiều trường hợp tác giả đồng thời trình diễn tác phẩm của mình và kiêm luôn cả thao tác truyền thông, quảng bá, phát hành. Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân cho rằng, bắt kịp xu hướng này để có các chương trình đào tạo đổi mới, thích ứng và đón đầu là cần thiết, nhằm tạo ra thế hệ nghệ sĩ đa năng, có trình độ, chuyên môn, bắt nhịp với tiến bộ công nghệ nhằm phục vụ tốt cho công chúng, nhất là khán, thính giả trẻ.

Theo PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, hệ sinh thái mà chúng ta mơ ước phải có sự kết nối, cộng hưởng từ các yếu tố đào tạo đội ngũ sáng tạo, đào tạo công chúng, gây dựng thị trường, cùng với nền tảng chính sách, cơ chế đi kèm. Ví dụ như nói đến vấn đề huy động các nguồn lực xã hội cho hoạt động văn hóa, sáng tạo nghệ thuật, ông Sơn cho rằng: Thời gian qua, khi bàn thảo về dự thảo Luật Thuế doanh nghiệp (sửa đổi) và sau đó được Quốc hội thông qua, chúng tôi đã đề cập rất nhiều đến việc ưu đãi các doanh nghiệp khi tài trợ cho văn hóa, nghệ thuật; đến cả trách nhiệm của doanh nghiệp, xã hội đối với các hoạt động văn hóa, nghệ thuật. Sự ràng buộc có tính pháp lý cùng những ưu đãi thỏa đáng hơn sẽ thúc đẩy ý thức, thói quen và hành động tài trợ, nuôi dưỡng nghệ thuật.

Quan tâm đến đối tượng tiêu dùng nghệ thuật, nhà nghiên cứu, họa sĩ Phan Cẩm Thượng, Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật Hội Mỹ thuật Việt Nam phân tích, đối tượng trung lưu trong xã hội là những người thường sử dụng các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật hơn cả, như mua sách, đi xem hát, mua tranh... nhằm phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu, thưởng thức, sinh hoạt văn hóa. Theo đó, để thúc đẩy tiêu dùng nghệ thuật cần có nhiều cách phổ biến, cung cấp sản phẩm nghệ thuật để tiếp cận đối tượng này, góp phần xây dựng thị trường văn hóa, nghệ thuật.

3. Từ những ý kiến nêu trên có thể thấy rằng, yêu cầu liên thông, kết nối giữa các lĩnh vực, ngành nghề nghệ thuật rất cần được chú trọng trong bối cảnh hiện nay. Qua đó nhằm tạo nên hệ thống tác phẩm, sản phẩm có tính xâu chuỗi, liên hoàn, có mối quan hệ cộng hưởng, phái sinh chứ không đơn lẻ. Để hướng tới kết quả đó, như trên đã gợi mở, trong đào tạo các lĩnh vực văn học, nghệ thuật cần tạo điều kiện phát triển ngành học về các công việc hoặc thao tác như quản lý sản xuất, tổ chức biểu diễn, xây dựng chiến lược phát triển CNVH, nghiên cứu thị trường, phát triển kinh tế văn hóa-kinh tế nghệ thuật-kinh tế di sản; tăng cường đưa các ngành ứng dụng vào đào tạo nghệ thuật; thúc đẩy liên thông giữa các đơn vị đào tạo nghệ thuật với đơn vị đào tạo công nghệ... Một xu hướng đang phổ biến từ chính các trường nghề là kết nối với doanh nghiệp để đào tạo theo nhu cầu xã hội. Đây là mô hình mà các trường nghệ thuật nên học hỏi để tăng tính ứng dụng và bám sát chuyển động xã hội trong quá trình đào tạo. 

Thực tế đời sống nghệ thuật đang phản ánh sự nổi lên của nhiều nhóm, cá nhân sáng tạo độc đáo, với những cách làm mới, đã tạo nên những chùm, chuỗi sản phẩm gây chú ý như các chương trình âm nhạc có tính chất giải trí và ganh đua sôi nổi, một số video clip “đình đám” thời gian qua; hoặc tạo được mối liên kết cộng hưởng rộng rãi trong mạng lưới nghệ sĩ. Đây là những nhân tố tích cực mà chính các đơn vị hoạt động ca, múa, nhạc của nhà nước, địa phương, các đơn vị đào tạo nghệ thuật nên có sự tham khảo, học hỏi hoặc hợp tác. Nhìn rộng ra, việc liên kết giữa các đơn vị, nhóm, cá nhân thuộc các ngành nghệ thuật khác nhau cũng là hướng đi cần nghiên cứu thúc đẩy nhằm tạo nên hệ thống tác phẩm, sản phẩm đa thể loại, được làm mới từ cuộc giao thoa nghệ thuật cổ-kim, truyền thống-hiện đại, dân gian-đương đại, dân tộc-quốc tế... Một số tiết mục được các nghệ sĩ tuồng phối hợp thực hiện như với nhạc điện tử và đưa vào trình diễn trong quán bar; với hoạt động du lịch để đưa vào diễn tại điểm đến đền Quán Thánh... có thể coi là gợi ý thú vị cho cách làm này. Hoặc với sân khấu xiếc, thời gian qua cũng có tín hiệu “ăn nên làm ra” với các chương trình được xây dựng kịch bản, cốt truyện, thử nghiệm giao thoa với sân khấu cải lương, kết hợp với những chủ đề lịch sử, cách mạng để tạo nên chương trình xiếc-chính luận. Theo chia sẻ của Nghệ sĩ Nhân dân Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam: "Những sự kết hợp mở rộng hơn ra ngoài sân khấu xiếc, tưởng chừng khó có thể diễn ra nhưng ê kíp sáng tạo và các nghệ sĩ đã thực hiện suôn sẻ".

Từ đào tạo đến thực hành nghệ thuật, chặng đường này sẽ vững bền, khởi sắc hơn với đòn bẩy chính sách. Theo đó, cùng với chiến lược phát triển CNVH, ngành văn hóa, du lịch, ngành công thương, ngành giáo dục... cần mở nhiều hành lang chính sách, cơ chế hơn cho sự tiến tới của các hệ sinh thái sáng tạo, lan tỏa tác phẩm, sản phẩm văn hóa, văn học, nghệ thuật; cũng như triển khai thật tốt và tháo gỡ khúc mắc, điểm nghẽn đối với những quy định, điều khoản luật pháp đã được thông qua, liên quan đến ưu đãi về thuế, thủ tục đối với các doanh nghiệp văn hóa, nghệ thuật, về chế độ nhuận bút, thù lao, khen thưởng, học phí... Những ưu đãi, ưu tiên, khuyến khích hợp lý sẽ giảm gánh nặng cho lực lượng sáng tạo, kinh doanh văn hóa, nghệ thuật; kích thích đầu tư, phát triển quy mô, hệ thống tác phẩm, sản phẩm; hình thành hệ thống, hệ sinh thái văn hóa, văn học, nghệ thuật. Đó là nơi nhiều tài năng, tâm huyết, sự đủ đầy về thiết bị, vật chất cho sản xuất, sự tiến bộ của công nghệ, sự hưởng ứng của công chúng... cùng hợp lực làm nên sự phát triển chung của văn hóa, nghệ thuật và thẩm mỹ xã hội.