Châu Âu trước bài toán tự chủ quốc phòng

Thế bị kẹp cả trong lẫn ngoài

Nhận định châu Âu đang phải đối mặt với nhiều sức ép ngày càng trở nên phổ biến trong giới chính trị khu vực. Những năm gần đây, nền tảng sức mạnh và ý chí chiến lược của lục địa này suy giảm, khiến châu Âu thường xuyên ở thế bất lợi trong cạnh tranh toàn cầu. Hiện khu vực phải chịu áp lực từ nhiều hướng, mỗi hướng đều có thể đẩy châu Âu vào thế bị động.

Ở phía Đông, xung đột Nga – Ukraine bước sang năm thứ năm nhưng vẫn giằng co, chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Những toan tính lợi ích và sự kiềm chế lẫn nhau giữa các bên khiến triển vọng cải thiện an ninh tại Đông Âu trong thời gian tới khó có đột phá.

Ở phía Tây, quan hệ đồng minh xuyên Đại Tây Dương xuất hiện nhiều rạn nứt. Trong Chiến lược An ninh quốc gia mới, Mỹ công khai coi châu Âu là “sức mạnh đang suy yếu”, gây phản ứng mạnh trong giới chính trị khu vực. Thủ tướng Đức Merz cảnh báo châu Âu cần chuẩn bị cho khả năng không còn đồng hành với Mỹ trong một số lĩnh vực.

Ở phía Bắc, vấn đề Greenland mang ý nghĩa biểu tượng rõ nét. Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần công khai đề cập ý định “tiếp quản” Greenland – lãnh thổ tự trị của Đan Mạch – động thái này đã giáng đòn mạnh vào niềm tin an ninh xuyên Đại Tây Dương.

Dù nhiều quốc gia châu Âu lên tiếng ủng hộ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Đan Mạch, song do sự phụ thuộc lâu dài vào sự bảo đảm an ninh của Mỹ, các biện pháp phản ứng thực tế mà châu Âu có thể áp dụng vẫn hết sức hạn chế. Sau khi một số nước châu Âu triển khai lực lượng quân sự với quy mô nhỏ tới Greenland, ông Trump từng đe dọa áp thuế bổ sung đối với hàng hóa của Đan Mạch, Na Uy và sáu quốc gia châu Âu khác, trước khi tuyên bố hủy bỏ kế hoạch này.

Một mặt, châu Âu kêu gọi “tự chủ chiến lược”, mặt khác lại bị Mỹ chi phối chặt chẽ trong các lĩnh vực then chốt như mua bán vũ khí, cung ứng năng lượng và thương mại thuế quan. Mâu thuẫn sâu sắc giữa “mong muốn tự chủ” và “không thể tách rời” đang đẩy châu Âu tới một ngã rẽ chiến lược đầy rủi ro.

Về kinh tế và môi trường chính trị của châu Âu đang chịu sức ép lớn. Về kinh tế, nợ công cao, thâm hụt ngân sách kéo dài và lạm phát dai dẳng đan xen, làm suy giảm đáng kể khả năng đầu tư của nhiều quốc gia vào các lĩnh vực then chốt như quốc phòng.

Về chính trị, mức độ phân mảnh ngày càng rõ rệt khi tỷ lệ ủng hộ các đảng cực hữu và cực tả gia tăng, trong lúc các đảng trung dung truyền thống suy yếu. Nhiều quốc gia đối mặt những biến động lớn: Tại Hungary, cuộc tổng tuyển cử dự kiến diễn ra vào tháng 4 tới đặt liên minh cầm quyền của Thủ tướng Orban trước thách thức lớn nhất từ trước đến nay khi các cuộc thăm dò cho thấy họ đang bị đảng đối lập Tisza bỏ xa khoảng 10 điểm phần trăm.

Tại Anh, Công đảng do Thủ tướng Starmer lãnh đạo thể hiện không mấy khả quan trong các cuộc bầu cử địa phương, làm dấy lên những nghi ngờ nội bộ về năng lực lãnh đạo.

Tại Pháp, trong hai năm liên tiếp, nước này không thông qua được ngân sách thường niên đầy đủ, buộc chính phủ phải vận hành bằng các khoản cấp tạm thời. Tại Đức, chính phủ của Thủ tướng Merz lâm vào thế khó khi nền kinh tế trì trệ và lực lượng cực hữu trỗi dậy, khiến tiến trình cải cách gặp nhiều trở ngại.

Đột phá công nghệ: Tham vọng xây dựng “lá chắn số”

Khi các tuyến phòng thủ truyền thống dần bộc lộ sự mong manh trước biến động an ninh, nhiều quốc gia châu Âu bắt đầu tìm lối thoát ở lĩnh vực công nghệ. Trong bối cảnh dân số trong độ tuổi nhập ngũ suy giảm và ngân sách quốc phòng hạn chế, châu Âu khó mở rộng lực lượng bộ binh, nên đặt kỳ vọng vào các hệ thống phòng thủ thông minh. Khái niệm “lá chắn số” tích hợp công nghệ tiên tiến ra đời từ yêu cầu đó.

Trên thực tế, nhiều dự án đã được triển khai. “Tuyến phòng thủ Baltic” được củng cố dọc biên giới Estonia, Latvia, Litva và Ba Lan bằng các chướng ngại vật và công trình bê tông. Dự án “bức tường UAV” do Đức khởi xướng, với sự tham gia của nhiều nước Bắc Âu và Đông Âu, hướng tới mạng lưới giám sát không người lái dài khoảng 2.000km từ Na Uy tới Ba Lan.

Phần Lan đã hoàn thành hơn 50km hàng rào thử nghiệm, còn Ba Lan triển khai “Lá chắn phía Đông” trên tuyến biên giới dài khoảng 700km, kết hợp công sự, hào chống tăng, bãi mìn thông minh và hệ thống giám sát, chống UAV, tạo thế phòng thủ đa tầng.

Hệ thống phòng thủ tên lửa “Arrow-3” được trang bị cho lực lượng vũ trang Liên bang Đức. Ảnh: 81.cn

Các công trình vật lý này được tích hợp vào mạng lưới thông minh gồm cảm biến, UAV trinh sát và hỏa lực chính xác. Tư duy tác chiến mới là để các hệ thống tự động đảm nhiệm phòng thủ tuyến đầu, giảm rủi ro cho binh sĩ, trong khi lực lượng cơ động có người điều khiển bố trí ở phía sau, sẵn sàng phản kích. Tuyến “răn đe sườn Đông” với hàng nghìn UAV thương mại và mạng cảm biến dày đặc đang dần trở thành “phòng thí nghiệm tác chiến thực địa” của công nghiệp quốc phòng châu Âu.

Tuy nhiên, con đường xây dựng “lá chắn số” không hề bằng phẳng.

Thứ nhất là thách thức về mạng dữ liệu chống gây nhiễu. Toàn bộ hầm trú ẩn, cảm biến và UAV đều phụ thuộc vào hệ thống thông tin liên lạc an toàn, ổn định để truyền dữ liệu, nhằm chống lại các biện pháp tác chiến điện tử và tấn công mạng của đối phương. Việc xây dựng một mạng lưới chống nhiễu quy mô lớn, trải rộng trên nhiều quốc gia, khó khăn không kém gì việc dựng nên các công trình phòng thủ vật lý.

Thứ hai là sự thiếu hụt trong chuỗi cung ứng trang bị và đạn dược. Chiến lược răn đe phân tầng đòi hỏi dự trữ dồi dào về đạn dược, cảm biến và vật tư UAV. Dù từ năm 2022, sản lượng đạn pháo của châu Âu đã tăng gấp sáu lần và nhiều nhà máy UAV mới đi vào hoạt động, nhưng quá trình phục hồi nền công nghiệp quốc phòng vẫn cần thời gian, khó đáp ứng nhu cầu tiêu hao trang bị và đạn dược trong môi trường tác chiến cường độ cao kéo dài.

Thứ ba là dấu hỏi về sức bền tài chính vượt qua các kỳ bầu cử. “Lá chắn số” đòi hỏi dòng vốn ổn định cho việc cập nhật phần mềm, thay thế cảm biến và bảo trì công nghệ. Trong khi đó, nhiều quốc gia châu Âu lại có xu hướng ưu tiên chi tiêu mua sắm một lần, thay vì các khoản chi thường xuyên, làm gia tăng rủi ro thiếu ổn định về nguồn vốn.

Tái cấu trúc hệ thống: Con đường gian nan của “quân đội EU”

Xây dựng phòng thủ công nghệ chỉ là bước khởi đầu. Mục tiêu sâu xa của châu Âu là hình thành một hệ thống quốc phòng tự chủ, có khả năng kiểm soát và vận hành độc lập. Ngày 11-1, Ủy viên Quốc phòng EU Kubilius tuyên bố Liên minh cần xây dựng một lực lượng “quân đội EU” với quy mô khoảng 100.000 quân. Ngoài ra, nhằm ứng phó nguy cơ suy giảm hiện diện quân sự của Mỹ tại châu Âu trong tương lai, nhiều quốc gia còn đề xuất thành lập “Hội đồng An ninh châu Âu” để bảo đảm cơ chế ra quyết định nhanh và thực thi hiệu quả trong lĩnh vực quốc phòng.

Trên lý thuyết, đây là một kế hoạch khá hoàn chỉnh, nhưng khi triển khai lại vấp phải nhiều trở lực.

Trước hết là rào cản thể chế. Hiện nay, trách nhiệm quốc phòng vẫn thuộc về từng quốc gia thành viên. Việc thành lập “quân đội EU” đồng nghĩa với việc phải điều chỉnh hoặc thay thế khuôn khổ Chính sách An ninh và Quốc phòng chung hiện hành, đồng thời xác định lại ranh giới quyền hạn giữa EU và các nước thành viên - một quá trình tái cấu trúc chính sách hết sức phức tạp.

Xe tăng chiến đấu chủ lực “Challenger 2” của Quân đội Anh tham gia cuộc diễn tập quân sự tại Estonia. Ảnh: 81.cn

Tiếp đến là khoảng trống về tài chính và trang bị. Các viện nghiên cứu châu Âu ước tính, để bù đắp khoảng trống phòng thủ nếu Mỹ rút quân, châu Âu cần bổ sung khoảng 300.000 binh sĩ, tập trung vào lực lượng cơ giới và thiết giáp.

Nhu cầu trang bị đi kèm là rất lớn: Ít nhất 1.400 xe tăng chiến đấu chủ lực, 2.000 xe chiến đấu bộ binh và 700 khẩu pháo, cùng với việc tăng cường năng lực vận tải hàng không, phòng thủ tên lửa và tác chiến UAV. Theo tính toán, EU và các nước thành viên sẽ phải chi thêm khoảng 250 tỷ euro mỗi năm cho quốc phòng.

Cuối cùng là sự ràng buộc của cơ chế ra quyết định. Các hành động lớn của EU đòi hỏi sự đồng thuận của toàn bộ 27 quốc gia thành viên. Trong bối cảnh lợi ích quốc gia khác biệt, bất đồng nội bộ vốn đã tồn tại, lại thêm sự trỗi dậy của các đảng dân túy, quá trình thương lượng chính trị ngày càng gay gắt, trở thành lực cản lớn nhất đối với việc hình thành “quân đội EU”.

Tháng 3-2025, EU công bố kế hoạch “Tái vũ trang châu Âu”, với tổng mức đầu tư khoảng 800 tỷ euro nhằm thúc đẩy triển khai “Lộ trình sẵn sàng quốc phòng 2030”. Dù kế hoạch này khơi lại các cuộc thảo luận về việc xây dựng một lực lượng quân sự thống nhất, song mong muốn không đồng nghĩa với hành động, và sự đồng thuận càng khó chuyển hóa thành kết quả cụ thể.

Trong bối cảnh cục diện quốc tế biến động nhanh chóng, châu Âu đang đẩy mạnh điều chỉnh chiến lược an ninh và bố trí quốc phòng. Việc xây dựng “tuyến răn đe sườn Đông” được xem là bước đi khả thi nhất trong ngắn hạn, trong khi việc thành lập “quân đội EU” vẫn đối mặt với hàng loạt rào cản khó vượt qua.

Năm 2026 được coi là “năm then chốt” đối với an ninh châu Âu. Con đường hướng tới tự chủ quốc phòng vẫn còn dài và nhiều chông gai.