Điểm nghẽn hàng hải định hình địa chính trị

Đại dương bao phủ 70% trái đất, vận chuyển 90% thương mại toàn cầu, hỗ trợ sinh kế cho hàng triệu lao động, cũng như đóng vai trò nguồn cung thực phẩm cho hàng tỷ người trên thế giới. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt và biến đổi khí hậu gia tăng, các đại dương trên thế giới cũng đang trở thành tiền tuyến của địa chính trị thế kỷ 21.

Tàu neo đậu gần bờ biển Bab el-Mandeb (Yemen), tháng 4-2026. Ảnh: Reuters

Tại Trung Đông, tình trạng bất ổn cùng lúc ở cả eo biển Bab el-Mandeb và eo biển Hormuz không chỉ là một thách thức an ninh khu vực. Chúng đe dọa nền tảng thương mại toàn cầu, an ninh năng lượng và trật tự hàng hải dựa trên luật pháp quốc tế. Theo Daily Sabah, các điểm nghẽn hàng hải từ lâu đã đóng vai trò là huyết mạch quan trọng của thương mại toàn cầu, nhưng chúng ngày càng bị sử dụng như những công cụ gây sức ép địa chính trị.

Trong lúc eo biển Hormuz bị phong tỏa, eo biển Bab el-Mandeb về lý thuyết vẫn mở song trên thực tế đã trở thành một hành lang vận chuyển ngày càng tiềm ẩn nhiều rủi ro, đặc biệt đối với các tàu, thuyền có liên hệ với Saudi Arabia và các quốc gia đồng minh.

Eo biển Hormuz vận chuyển gần 1/5 lượng dầu mỏ được giao dịch toàn cầu và một lượng lớn khí đốt tự nhiên hóa lỏng. Trong khi đó, eo biển Bab el-Mandeb đóng vai trò là cửa ngõ phía Nam dẫn đến Biển Đỏ và sau đó là kênh đào Suez, tạo điều kiện thuận lợi cho khoảng 1/10 thương mại hàng hải toàn cầu và một phần đáng kể năng lượng xuất khẩu sang châu Âu từ khu vực vùng Vịnh. Cùng với eo biển Malacca, eo biển Đài Loan, kênh đào Suez và kênh đào Panama, những eo biển hẹp này tạo thành xương sống của hệ thống thương mại toàn cầu.

Khi những tuyến hàng hải huyết mạch này bị tắc nghẽn do tranh chấp xung đột, chúng tạo ra những hậu quả kinh tế vượt xa phạm vi khu vực. Điều đáng lưu ý là khả năng ngày càng tăng của các chủ thể phi nhà nước trong việc khai thác những tuyến giao thương trọng yếu này. Houthi là một ví dụ cho thấy, dù năng lực quân sự của lực lượng này tương đối khiêm tốn, song khi kết hợp với máy bay không người lái, tên lửa dẫn đường chính xác và các phương tiện hàng hải nhỏ, sức mạnh cộng hưởng của các yếu tố trên có thể gây ra tổn thất khổng lồ cho nền kinh tế toàn cầu.

Chiến binh Houthi kiểm soát một tàu thương mại trên Biển Đỏ gần Yemen năm 2025. Ảnh: Getty Images

Điều đó có nghĩa là, sự kết hợp giữa vị trí địa lý hiểm yếu với công nghệ hiệu quả giá rẻ cho phép các chủ thể phi đối xứng thách thức sức mạnh hải quân vượt trội và buộc các lực lượng quân sự phải đáp trả bằng những vũ khí tân tiến đắt tiền. Theo Quỹ Nghiên cứu nhà quan sát (ORF), điều này phản ánh một sự chuyển đổi rộng lớn hơn trong các cuộc xung đột đương đại, nơi đòn bẩy chiến lược ngày càng bắt nguồn từ khả năng phá hoại hạ tầng trọng yếu hơn là thống trị các chiến trường thông thường.

Thực tế cho thấy, áp lực đồng thời từ nguy cơ gián đoạn vận tải hàng hải qua eo biển Hormuz và eo biển Bab el-Mandeb đã gây ra những hậu quả địa chính trị vượt ra ngoài phạm vi cạnh tranh khu vực. Giá cước vận chuyển, phí bảo hiểm và chi phí vận tải biển tăng lên, thời gian vận chuyển bị kéo dài làm gia tăng áp lực lạm phát trên chuỗi cung ứng toàn cầu. Châu Âu và châu Á đặc biệt dễ bị tổn thương do phụ thuộc vào hành lang Suez-Biển Đỏ-eo biển Bab el-Mandeb, trong khi các nền kinh tế đang phát triển phải đối mặt với chi phí nhập khẩu cao hơn đối với thực phẩm, phân bón, hàng hóa sản xuất và năng lượng. Những gián đoạn này củng cố nhận thức ngày càng tăng rằng các chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng trở nên dễ bị tổn thương bởi các cú sốc địa chính trị.

Cuộc tranh giành quyền kiểm soát đại dương ngày nay vượt xa những tranh chấp lãnh thổ thông thường. Các tuyến vận tải thương mại, cáp thông tin liên lạc dưới biển, hạ tầng năng lượng ngoài khơi, nghề cá và các điểm nghẽn chiến lược đều trở thành những điểm tiềm tàng gây xung đột khi các chính phủ tìm cách gia tăng ảnh hưởng đối với các hành lang hàng hải quan trọng.

Thách thức lớn nhất trong những thập kỷ tới có lẽ không phải là xác định ai kiểm soát đại dương mà là bảo đảm rằng các không gian hàng hải chung của thế giới vẫn nằm dưới sự điều chỉnh của luật pháp quốc tế.