Việt Nam và Mỹ khởi động dự án tìm kiếm người mất tích trong chiến tranh

Sáng kiến do Chính phủ Mỹ khởi xướng và tài trợ, đánh dấu lần đầu tiên một chương trình nghiên cứu - hợp tác chuyên sâu về hồ sơ chiến tranh được tổ chức tại Việt Nam.

Theo thống kê chưa đầy đủ, trong các cuộc kháng chiến giai đoạn 1945-1975, Việt Nam có gần 1,2 triệu liệt sĩ. Riêng thời kỳ 1954-1975 ước tính từ 850.000 đến hơn 1 triệu người hy sinh. Hiện vẫn còn gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và khoảng 300.000 phần mộ đã quy tập nhưng chưa xác định được danh tính.

Dự án mang tên “Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (VWAI) do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Sam Johnson (VNCA) cùng Viện Hòa bình & Xung đột (IPAC) thuộc Texas Tech University chủ trì. Trọng tâm của chương trình là khai thác hệ thống tài liệu CDEC (Combined Document Exploitation Center), còn gọi là “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”.

Khối tư liệu này được hình thành trong giai đoạn 1954-1975, khi quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa thu giữ thư từ, nhật ký, giấy tờ cá nhân của các chiến sĩ hy sinh để phục vụ phân tích tình báo. Tài liệu được chụp vi phim, bản gốc bị tiêu hủy; sau chiến tranh, kho vi phim được đưa về Hoa Kỳ, giải mật và số hóa.

Hiện VNCA lưu trữ khoảng 30 triệu trang tài liệu liên quan đến Việt Nam, trong đó có hơn 261.000 hồ sơ CDEC, mỗi hồ sơ chứa thông tin quan trọng như tên, đơn vị, địa điểm và thời điểm thu giữ.

Từ năm 2023 đến 2025, nhóm nghiên cứu đã phối hợp trao trả bản sao hồ sơ cho hơn 40 gia đình và cựu chiến binh. Dù không phải bản gốc, những tư liệu này vẫn mang giá trị tinh thần sâu sắc, giúp nhiều gia đình lần đầu nhìn thấy bút tích, hình ảnh của người thân sau hàng chục năm.

Dự án không chỉ mang ý nghĩa lịch sử mà còn góp phần thúc đẩy hợp tác và hòa giải giữa Việt Nam và Hoa Kỳ. Các nhà tổ chức kêu gọi gia đình có người thân mất tích cung cấp thông tin để đối chiếu dữ liệu, mở thêm cơ hội tìm lại danh tính và nơi yên nghỉ của các liệt sĩ.