Những điểm mới về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan

Chính phủ vừa ban hành Nghị định số 169/2026/NĐ-CP ngày 15/5/2026 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Nghị định được kỳ vọng sẽ hoàn thiện hành lang pháp lý trong công tác xử phạt vi phạm hành chính lĩnh vực hải quan, bảo đảm tính đồng bộ với các quy định pháp luật mới, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về hải quan trong bối cảnh chuyển đổi số và hoạt động xuất nhập khẩu ngày càng phát triển.

Kịp thời thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước

Theo quy định, kể từ khi Nghị định số 169/2026/NĐ-CP có hiệu lực, Nghị định số 128/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan và Điều 2 Nghị định số 102/2021/NĐ-CP sẽ hết hiệu lực thi hành.

Nghị định cũng quy định rõ các nội dung chuyển tiếp. Đối với các quyết định xử phạt đã được ban hành trước ngày 1/7/2026 nhưng cá nhân, tổ chức còn khiếu nại thì tiếp tục áp dụng các quy định hiện hành của Luật Xử lý vi phạm hành chính cùng các nghị định liên quan trước đây để giải quyết. Trong khi đó, đối với hành vi vi phạm đã xảy ra và kết thúc trước thời điểm nghị định có hiệu lực nhưng được phát hiện hoặc xem xét xử phạt sau ngày 1/7/2026 thì áp dụng quy định mới nếu không quy định trách nhiệm pháp lý hoặc quy định nhẹ hơn cho tổ chức, cá nhân vi phạm.

Theo đại diện Ban Pháp chế (Cục Hải quan): Việc ban hành Nghị định số 169/2026/NĐ-CP nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về chuyển đổi số, sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy; đồng thời sửa đổi, bổ sung các quy định để bảo đảm đồng bộ với Luật Xử lý vi phạm hành chính và Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15.

Bên cạnh đó, nghị định mới cũng được xây dựng trên cơ sở rà soát thực tiễn quản lý hải quan hiện nay, xử lý những vướng mắc phát sinh trong quá trình thực thi thời gian qua. Mục tiêu là bảo đảm việc xử phạt nghiêm minh nhưng khả thi, hiệu quả, phù hợp với thực tế; góp phần duy trì trật tự quản lý nhà nước về hải quan, tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu và nâng cao ý thức tự giác chấp hành pháp luật của người khai hải quan, người nộp thuế.

Những điểm mới đáng chú ý

Nghị định số 169/2026/NĐ-CP gồm 4 chương, 40 điều, quy định cụ thể về hành vi vi phạm hành chính; hình thức xử phạt, mức xử phạt; biện pháp khắc phục hậu quả; đối tượng bị xử phạt; thẩm quyền lập biên bản, xử phạt và tổ chức thi hành quyết định xử phạt trong lĩnh vực hải quan.

Đối tượng áp dụng bao gồm tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài có hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan trên lãnh thổ Việt Nam; người có thẩm quyền lập biên bản, xử phạt vi phạm hành chính; cùng các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan đến công tác xử lý vi phạm trong lĩnh vực hải quan.

Một trong những điểm mới đáng chú ý của Nghị định số 169/2026/NĐ-CP là bổ sung một số trường hợp không xử phạt vi phạm hành chính tại khoản 2 Điều 7; đồng thời bổ sung nhiều hành vi vi phạm mới tại các Điều 8, 10, 12, 13 và 16 để phù hợp với các quy định mới tại Nghị định số 167/2025/NĐ-CP.

Nghị định cũng sửa đổi, bổ sung nhiều nội dung nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tế. Trong đó, đáng chú ý là quy định làm rõ khái niệm tang vật vi phạm hành chính là vật, tiền, hàng hóa có liên quan trực tiếp đến hành vi vi phạm, không bao gồm hàng hóa đã khai hải quan đúng quy định pháp luật.

Ngoài ra, nghị định bổ sung quy định xử phạt đối với các hành vi do cơ quan tiến hành tố tụng hình sự chuyển đến nhưng cá nhân, tổ chức vi phạm không tự nguyện khắc phục hậu quả bằng cách nộp đủ số tiền thuế phải nộp trước thời điểm ban hành quyết định xử phạt.

Đáng chú ý, nghị định bổ sung quy định liên quan đến xử lý hành vi khai sai mã số, thuế suất, mức thuế đối với hàng hóa trong trường hợp doanh nghiệp đã được Bộ Tài chính hoặc cơ quan hải quan hướng dẫn, xác định trước mã số, thuế suất hoặc đã từng bị xử lý đối với cùng loại hàng hóa.

Nghị định cũng bổ sung quy định về giấy phép, điều kiện, tiêu chuẩn kỹ thuật, quy chuẩn kỹ thuật đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu theo quy định của Luật Quản lý ngoại thương và các văn bản pháp luật có liên quan.

Một nội dung mới khác là bổ sung thẩm quyền xử phạt của lực lượng Công an nhân dân trong trường hợp kết thúc điều tra nhưng vụ việc chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo đó, cơ quan công an có thể thực hiện xử phạt vi phạm hành chính mà không cần chuyển hồ sơ sang cơ quan hải quan.

Đặc biệt, để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số quốc gia theo Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, nghị định đã bổ sung quy định về xử phạt vi phạm hành chính trên môi trường điện tử. Đây được xem là bước đi cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, giám sát và xử lý vi phạm trong bối cảnh hoạt động hải quan ngày càng được số hóa.

Bên cạnh việc bổ sung các quy định mới, Nghị định số 169/2026/NĐ-CP cũng bãi bỏ một số hành vi vi phạm không còn phù hợp hoặc không phát sinh trên thực tế. Trong đó có quy định xử phạt hành vi khai sai về lượng, tên hàng, chủng loại, trị giá hải quan nhưng không làm ảnh hưởng số thuế phải nộp; vi phạm quản lý hàng hóa trong kho bảo thuế dẫn đến thiếu hàng so với sổ sách; hay hành vi xuất nhập khẩu hàng hóa không đúng khai báo nhưng không có chứng từ khai bổ sung theo quy định.

Việc ban hành Nghị định số 169/2026/NĐ-CP được kỳ vọng sẽ góp phần hoàn thiện cơ chế xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, đồng thời tạo môi trường minh bạch, thuận lợi hơn cho hoạt động xuất nhập khẩu và thương mại quốc tế.