Chứng minh xuất xứ, điều kiện tận dụng ưu đãi FTA

Không thể áp dụng một quy tắc xuất xứ chung

Việt Nam hiện tham gia nhiều Hiệp định thương mại tự do (FTA) với các đối tác và khu vực kinh tế lớn. Những cam kết cắt giảm thuế quan mở thêm cơ hội cho hàng hóa trong nước tiếp cận thị trường quốc tế. Tuy nhiên, để được hưởng mức thuế ưu đãi, hàng hóa phải đáp ứng quy tắc xuất xứ tương ứng và có chứng từ chứng minh theo quy định của từng hiệp định.

Đây là yêu cầu không thể xem nhẹ, bởi quy tắc xuất xứ không giống nhau giữa các FTA. Tùy từng mặt hàng và thị trường, tiêu chí xác định xuất xứ có thể căn cứ vào việc hàng hóa được sản xuất toàn bộ tại một nước thành viên, chuyển đổi mã số hàng hóa, đáp ứng tỷ lệ hàm lượng giá trị khu vực hoặc trải qua công đoạn gia công, chế biến cụ thể.

Với Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA), quy tắc xuất xứ được quy định theo từng nhóm sản phẩm. Thông tư số 14/2026/TT-BCT ngày 25/3/2026 của Bộ Công Thương tiếp tục hoàn thiện quy định về xuất xứ hàng hóa trong EVFTA, trong đó làm rõ các tiêu chí đối với hàng hóa có xuất xứ thuần túy và hàng hóa không thuần túy, cơ chế cộng gộp xuất xứ, chứng nhận xuất xứ, kiểm tra và lưu trữ hồ sơ.

Đáng chú ý, cơ chế chứng nhận xuất xứ trong EVFTA có những yêu cầu riêng, bao gồm C/O mẫu EUR.1 và chứng từ tự chứng nhận xuất xứ của nhà xuất khẩu đủ điều kiện theo quy định. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp không chỉ hiểu tiêu chí xuất xứ mà còn phải nắm rõ hình thức chứng nhận được áp dụng đối với lô hàng của mình.

Trong khi đó, với Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), doanh nghiệp có thể tiếp cận cơ chế tự chứng nhận xuất xứ theo quy định của hiệp định. Đối với Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP), quy tắc cộng gộp xuất xứ trong khu vực tạo thêm khả năng sử dụng nguyên liệu từ các nước thành viên khi đáp ứng điều kiện tương ứng. Còn với Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Vương quốc Anh (UKVFTA), doanh nghiệp cần thực hiện đúng quy định về tiêu chí xuất xứ và chứng từ chứng nhận áp dụng cho thị trường Anh.

Như vậy, cùng một sản phẩm nhưng khi xuất khẩu sang EU, Anh hay các thị trường thuộc CPTPP, doanh nghiệp có thể phải áp dụng những tiêu chí và cơ chế chứng nhận khác nhau. Việc lựa chọn đúng FTA để hưởng ưu đãi, xác định chính xác quy tắc xuất xứ và chuẩn bị đầy đủ hồ sơ chứng minh vì thế có ý nghĩa trực tiếp đối với hiệu quả xuất khẩu.

Trên thực tế, khó khăn không chỉ nằm ở việc tìm hiểu văn bản quy định. Nhiều doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu nhập khẩu từ nhiều quốc gia, có chuỗi sản xuất qua nhiều công đoạn hoặc thuê gia công tại các đơn vị khác nhau. Nếu không kiểm soát được nguồn gốc nguyên liệu, chứng từ mua bán và quá trình sản xuất, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn khi xác định hàng hóa có đáp ứng tiêu chí xuất xứ hay không.

Đặc biệt, việc được cấp C/O không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có thể bỏ qua trách nhiệm lưu trữ hồ sơ và giải trình. Khi cơ quan có thẩm quyền nước nhập khẩu tiến hành xác minh, doanh nghiệp vẫn phải cung cấp được tài liệu chứng minh hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ đã khai báo. Vì vậy, năng lực chứng minh xuất xứ cần được xây dựng ngay từ khâu tổ chức sản xuất, thay vì chỉ tập trung hoàn thiện hồ sơ khi chuẩn bị xuất khẩu.

Nâng năng lực chứng minh xuất xứ từ doanh nghiệp

Yêu cầu minh bạch xuất xứ ngày càng đặt ra rõ hơn trong quá trình thực thi các FTA. Kết quả Bộ chỉ số đánh giá kết quả thực thi các Hiệp định thương mại tự do tại địa phương năm 2025 (FTA Index 2025) cho thấy, công tác hướng dẫn doanh nghiệp về quy tắc xuất xứ đã có chuyển biến. Theo kết quả khảo sát được công bố, tỷ lệ doanh nghiệp được hướng dẫn thường xuyên về quy tắc xuất xứ tăng 15,9% so với năm 2024.

Đáng chú ý, khảo sát FTA Index 2025 ghi nhận ý kiến của 4.266 doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu tại 34 tỉnh, thành phố. Kết quả cho thấy, nhu cầu hỗ trợ của doanh nghiệp không chỉ dừng ở việc tiếp cận thông tin về các hiệp định mà ngày càng tập trung vào cách thức thực hiện, trong đó đào tạo về xuất xứ và thủ tục FTA là một trong những nhu cầu được quan tâm.

Những dữ liệu này cho thấy, khoảng cách giữa cam kết trong hiệp định và khả năng vận dụng của doanh nghiệp vẫn cần tiếp tục được thu hẹp. Đối với C/O, việc phổ biến thông tin cần đi sâu vào từng nhóm hàng và thị trường, giúp doanh nghiệp hiểu rõ tiêu chí xuất xứ áp dụng, phương pháp xác định, cách chuẩn bị hồ sơ và trách nhiệm lưu trữ chứng từ.

Đối với doanh nghiệp, trước khi lựa chọn thị trường xuất khẩu, cần nghiên cứu đồng thời mức thuế ưu đãi và quy tắc xuất xứ của các FTA có liên quan. Việc lựa chọn nguồn cung nguyên liệu, tổ chức sản xuất và xây dựng hệ thống quản lý chứng từ cần được tính toán phù hợp với tiêu chí xuất xứ của thị trường mục tiêu. Đây là giải pháp quan trọng để tránh tình trạng hàng hóa có cơ hội hưởng ưu đãi nhưng không đáp ứng được điều kiện chứng minh xuất xứ.

Ở góc độ quản lý, cơ quan cấp C/O cần tiếp tục nâng cao chất lượng hướng dẫn, hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình xác định tiêu chí xuất xứ và hoàn thiện hồ sơ. Cùng với việc giải quyết thủ tục hành chính, cần tăng cường cung cấp thông tin về những thay đổi trong quy định của từng FTA, hướng dẫn các trường hợp cụ thể và kịp thời giải đáp những vướng mắc phát sinh.

Việc ứng dụng công nghệ số trong tra cứu quy tắc xuất xứ cũng cần được đẩy mạnh. Khi doanh nghiệp có thể tiếp cận hệ thống thông tin cập nhật, dễ tra cứu theo mặt hàng và thị trường, quá trình xác định tiêu chí xuất xứ sẽ thuận lợi hơn, đồng thời hạn chế nhầm lẫn giữa các hiệp định. Đây cũng là hướng hỗ trợ thiết thực đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, vốn còn hạn chế về nhân lực chuyên trách và khả năng tiếp cận tư vấn chuyên sâu.

Kết quả FTA Index 2025 vì thế không chỉ có ý nghĩa đánh giá năng lực thực thi hiệp định tại địa phương mà còn gợi mở yêu cầu nâng chất lượng hỗ trợ doanh nghiệp. Khi thông tin được cung cấp đầy đủ, cơ chế hướng dẫn được cải thiện và vướng mắc về xuất xứ được xử lý kịp thời, doanh nghiệp sẽ có thêm điều kiện chủ động đáp ứng quy tắc xuất xứ, sử dụng C/O và các chứng từ chứng nhận phù hợp.

Trong hội nhập, ưu đãi thuế quan chỉ trở thành lợi ích thực tế khi hàng hóa đáp ứng đúng điều kiện của hiệp định. C/O vì vậy không đơn thuần là chứng từ phục vụ thủ tục xuất khẩu, mà gắn với năng lực quản trị nguyên liệu, tổ chức sản xuất và minh bạch thông tin của doanh nghiệp. Chủ động chứng minh xuất xứ chính là nền tảng để hàng hóa Việt Nam tận dụng hiệu quả hơn các FTA, đồng thời củng cố uy tín và vị thế trong chuỗi cung ứng quốc tế.