Tái cấu trúc chuỗi giá trị, hướng tới mục tiêu tỷ USD

Tạo bước đột phá mới cho ngành hàng xuất khẩu dứa.

Phát huy thế mạnh chế biến, nâng giá trị vùng nguyên liệu

Dứa là mặt hàng trái cây nhiệt đới có thị trường thương mại quốc tế đa dạng, từ quả tươi đến các sản phẩm chế biến như đóng hộp, sấy khô, nước ép và nguyên liệu phục vụ công nghiệp thực phẩm. Kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy, điều kiện tự nhiên chỉ tạo tiền đề cho lợi thế ban đầu; nhưng phát triển năng lực cạnh tranh dài hạn lại phụ thuộc chủ yếu vào chất lượng giống, trình độ công nghệ, quy mô vùng nguyên liệu và khả năng tổ chức chuỗi cung ứng.

Năm 2025, tổng giá trị xuất khẩu dứa của Việt Nam đạt khoảng 116,2 triệu USD. Trong đó, sản phẩm chế biến đạt 104,6 triệu USD, chiếm khoảng 90%; dứa tươi đạt 11,6 triệu USD, tương đương 10%. Cơ cấu này cho thấy chế biến đang là trụ cột của ngành hàng, đồng thời phản ánh dư địa phát triển còn đáng kể ở phân khúc quả tươi.

Thực tế, Việt Nam đã hình thành nhiều vùng trồng dứa tập trung, tạo nền tảng cung cấp nguyên liệu cho chế biến và xuất khẩu. Đầu năm 2026, diện tích dứa cả nước đạt khoảng 59.400 ha; Bộ Nông nghiệp và Môi trường đặt mục tiêu sản lượng cả năm đạt 880.000 tấn. Tại Đồng Tháp Mười, khu vực Tân Phước, thuộc Tiền Giang trước đây và nay là tỉnh Đồng Tháp, có khoảng 15.800 ha dứa. Vùng dứa Đồng Giao (Ninh Bình) là khu vực sản xuất truyền thống ở miền Bắc. Trong khi đó, Nghệ An đang nổi lên với diện tích tăng từ hơn 2.500 ha năm 2025 lên khoảng 3.050 ha vào cuối tháng 9/2026, gắn với định hướng mở rộng vùng nguyên liệu và đầu tư công nghiệp chế biến.

Phát triển của các vùng trồng cho thấy ngành dứa có điều kiện mở rộng quy mô sản xuất. Tuy nhiên, tăng diện tích chưa phải là giải pháp căn cơ để nâng cao năng lực cạnh tranh khi không đồng thời cải thiện năng suất, chất lượng và hiệu quả sử dụng đất. Có thể thấy việc mở rộng sản xuất có thể làm gia tăng áp lực tiêu thụ, nhất là khi vùng nguyên liệu chưa được tổ chức theo nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và thị trường.

Do đó, trọng tâm phát triển cần chuyển từ tăng sản lượng sang nâng giá trị trên mỗi đơn vị diện tích, điều này hoàn toàn phù hợp với xu hương phát triển của ngành nông nghiệp.Để nâng giá trị trên mỗi đơn vị diện tích đòi hỏi lựa chọn giống phù hợp, áp dụng quy trình canh tác tiên tiến, kiểm soát đồng đều chất lượng và đáp ứng các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc. Trong công nghiệp chế biến, cần tiếp tục đổi mới công nghệ, tối ưu chi phí, đa dạng hóa sản phẩm và tăng tỷ trọng các mặt hàng có giá trị gia tăng cao.

Ngành dứa từ lợi thế đã được tạo dựng trong chế biến cần tập trung củng cố thị phần tại những thị trường hiện có, đồng thời mở rộng thị trường mới. Để cạnh tranh trên thị trường ngành dứa chế biến không chỉ được quyết định bởi giá thành mà còn phụ thuộc vào chất lượng ổn định, năng lực giao hàng và khả năng đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của nhà nhập khẩu.

Ở phân khúc dứa tươi. Việt Nam hiện đã có quy mô sản xuất đáng kể nhưng dư địa chưa được khai thác và tạo dựng vị thế trên thị trường quốc tế đều chưa tương xứng. Thực tế phân khúc dứa tươi có yêu cầu khắt khe hơn về giống, độ đồng đều, mẫu mã, bảo quản và logistics, nhưng cũng mở ra cơ hội gia tăng giá trị xuất khẩu nếu được đầu tư bài bản.

Mở rộng thị trường, hình thành chuỗi liên kết có doanh nghiệp dẫn dắt

Hình thành vùng trồng và chuỗi liên kết ngành dứa.

Châu Á là khu vực có nhiều tiềm năng đối với dứa tươi Việt Nam nhờ lợi thế khoảng cách địa lý và điều kiện giao thương. Năm 2025, Trung Quốc nhập khẩu khoảng 235 triệu USD dứa tươi; Nhật Bản đạt 148 triệu USD và Hàn Quốc gần 63 triệu USD. Cùng với Nga, UAE và Saudi Arabia, tổng giá trị nhập khẩu của sáu thị trường này đạt khoảng 565 triệu USD, tương đương hơn 607.000 tấn.

Trong đó, Trung Quốc cần được xác định là thị trường ưu tiên. Quy mô nhập khẩu lớn, vị trí địa lý thuận lợi và quan hệ thương mại giữa hai nước tạo điều kiện để dứa Việt Nam gia tăng hiện diện. Do đó, việc thúc đẩy xuất khẩu dứa tươi sang Trung Quốc cần được xem là một nhiệm vụ quan trọng, cần được doanh nghiệp đầu tư phát triển thị trường lâu dài.

Tuy nhiên, để mở rộng thị trường thách thức lớn của ngành dứa là khả năng cạnh tranh với những quốc gia đã xây dựng được hệ thống cung ứng ổn định. Philippines hiện chiếm khoảng 98,5% giá trị nhập khẩu dứa tươi của Trung Quốc và giữ vị thế áp đảo tại Nhật Bản, Hàn Quốc. Lợi thế của quốc gia này không chỉ nằm ở giống và chất lượng mà còn ở tổ chức vùng sản xuất tập trung, kiểm soát tiêu chuẩn, bảo quản sau thu hoạch và mạng lưới phân phối quốc tế.

Từ thực tiễn này cho thấy, muốn nâng thị phần, ngành dứa Việt Nam cần vượt qua phương thức sản xuất phân tán, thiếu liên kết. Một vùng trồng có sản lượng lớn nhưng chất lượng không đồng đều, thiếu kế hoạch thu hoạch và không bảo đảm khả năng cung ứng liên tục sẽ khó đáp ứng yêu cầu của các nhà nhập khẩu. Do đó, tổ chức sản xuất theo chuỗi, gắn vùng nguyên liệu với năng lực chế biến và nhu cầu thị trường cần được xem là điều kiện quan trọng để nâng sức cạnh tranh.

Trong chuỗi liên kết này, doanh nghiệp đầu tàu cần giữ vai trò tổ chức và điều phối, có năng lực về giống, khoa học công nghệ, tổ chức sản xuất, chế biến và phát triển thị trường; đồng thời, doanh nghiệp phải có đủ khả năng liên kết với hợp tác xã, nông dân và nhà khoa học để xây dựng vùng nguyên liệu, chuyển giao quy trình canh tác, kiểm soát chất lượng và bảo đảm đầu ra.

Hơn nữa vai trò dẫn dắt của doanh nghiệp không chỉ thể hiện ở quy mô vốn hay năng lực tiêu thụ, điều quan trọng hơn là khả năng kết nối các khâu và phân bổ lợi ích hài hòa trong chuỗi. Điều này cho thấy khi doanh nghiệp chủ động xây dựng kế hoạch sản xuất theo đơn hàng, hợp tác xã tổ chức nông dân thực hiện quy trình thống nhất, còn nhà khoa học hỗ trợ cải tiến giống và kỹ thuật, ngành hàng sẽ giảm được rủi ro về chất lượng, sản lượng và tiêu thụ. Đây cũng là nền tảng để nâng cao tính chuyên nghiệp và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

Thúc đẩy mô hình này, Nhà nước cần sớm xây dựng và triển khai chính sách thí điểm liên kết chuỗi ngành dứa, với sự tham gia của doanh nghiệp đầu tàu, hợp tác xã, nông dân và các nhà khoa học. Cơ chế hỗ trợ cần tập trung vào phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn, ứng dụng khoa học công nghệ, đầu tư bảo quản sau thu hoạch, truy xuất nguồn gốc và hoàn thiện hạ tầng logistics. Đồng thời, cần xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể, nhất là trách nhiệm tổ chức sản xuất và tiêu thụ của doanh nghiệp dẫn dắt, cũng như quyền lợi của người nông dân tham gia chuỗi.

Nhìn chung, Việt Nam có lợi thế về điều kiện tự nhiên, kinh nghiệm sản xuất, vùng nguyên liệu tập trung và khả năng tiếp cận nhiều thị trường nhập khẩu lớn. Nền tảng xuất khẩu chế biến đã được hình thành, trong khi phân khúc dứa tươi còn nhiều dư địa phát triển. Vấn đề quyết định hiện nay không chỉ là mở rộng sản lượng hay tìm kiếm thêm thị trường, mà cần tổ chức lại toàn bộ chuỗi giá trị để chuyển lợi thế sản xuất thành năng lực cạnh tranh.

Như vậy với chính sách đủ mạnh, sự đầu tư bài bản của doanh nghiệp và liên kết chặt chẽ giữa các chủ thể, ngành dứa Việt Nam có cơ sở hướng tới mục tiêu xuất khẩu 1 tỷ USD trong tương lai. Tái cấu trúc chuỗi giá trị, nâng chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường sẽ là những điều kiện quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu, đồng thời gia tăng giá trị nông sản và cải thiện thu nhập bền vững cho người trồng dứa.