Tiền mã hóa – lối thoát của Iran giữa vòng vây trừng phạt

Bị loại khỏi hệ thống tài chính toàn cầu trong thời gian dài, Iran đã áp đặt nhiều rào cản đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu nhằm kiểm soát nguồn cung ngoại tệ. Tuy nhiên, chính những quy định này lại khiến các doanh nghiệp tích lũy những khoản thu nhập không khai báo, được ước tính lên tới hơn 100 tỷ USD cả trong và ngoài nước.

Nới lỏng ngoại hối, tiền mã hóa được chấp nhận rộng hơn

Trong cơ chế mới, tiền mã hóa, đặc biệt là Tether và Bitcoin, đang trở thành một trong những công cụ được sử dụng để thanh toán các giao dịch xuyên biên giới thông qua các sàn giao dịch tiền mã hóa của Iran.

Một lãnh đạo doanh nghiệp có quan hệ mật thiết với chính quyền cho biết ngân hàng trung ương hiện không còn truy vấn quá sâu về cách thức các khoản tiền được chuyển về nước. Theo ông, việc nhận thanh toán bằng tiền mã hóa cho hàng xuất khẩu đã trở thành một thông lệ được chấp nhận kể từ khi Mỹ và Israel bắt đầu cuộc xung đột vào tháng Hai.

Các thương nhân cũng được phép trao đổi ngoại tệ trên thị trường tự do quy mô lớn của Iran thay vì phải tuân theo tỷ giá do chính phủ quy định. Đồng thời, doanh nghiệp có thể sử dụng trực tiếp nguồn thu từ xuất khẩu để thanh toán hàng nhập khẩu mà không cần chuyển toàn bộ dòng tiền qua hệ thống quản lý ngoại hối chính thức.

Trước khi chiến tranh nổ ra, các doanh nghiệp xuất khẩu dầu và hàng hóa khác của Iran phải chuyển một phần lớn doanh thu về nước dưới dạng ngoại tệ và bán lại số tiền này thông qua nền tảng do chính phủ chỉ định với tỷ giá chính thức, thường thấp hơn đáng kể so với giá thị trường.

Hệ thống này khiến nhiều nhà xuất khẩu lựa chọn giữ tiền ở nước ngoài hoặc đưa tiền về mà không khai báo. Ông Zabihollah Khodaian, người đứng đầu Tổ chức Thanh tra Tổng quát Iran, tháng trước cho biết hơn 20.000 cá nhân và doanh nghiệp đã không thực hiện cam kết hoàn trả số tiền tương đương 94 tỷ euro. Trong số này có cả các công ty dầu khí nhà nước như Công ty Quốc gia về Lọc và Phân phối Dầu mỏ Iran, Công ty Khí đốt Quốc gia Iran và Công ty Dầu khí Ngoài khơi Iran.

Mặc dù các cơ sở đổi ngoại tệ tại các quốc gia láng giềng vẫn là kênh chính để doanh nghiệp chuyển tiền về nước, các quy định mới của ngân hàng trung ương đang mang lại thêm lựa chọn cho hoạt động thanh toán.

Một doanh nhân xuất khẩu công nghiệp có hoạt động giao thương với Trung Quốc cho biết ông chưa sử dụng tiền mã hóa, nhưng hiện được phép sử dụng nguồn thu từ xuất khẩu để trực tiếp nhập khẩu nguyên liệu.

“Nhìn chung, các quy định đã được nới lỏng”, ông nói, cho rằng trước đây doanh nghiệp phải chuyển toàn bộ doanh thu xuất khẩu về nước và bán lại ngoại tệ với mức giá thấp hơn, trong khi hiện nay họ có thể sử dụng nguồn tiền để nhập khẩu những mặt hàng cần thiết cho hoạt động kinh doanh.

Tiền mã hóa - “kẽ hở” duy trì thương mại

Việc Tehran nới lỏng kiểm soát tiền mã hóa diễn ra trong bối cảnh Mỹ tăng sức ép nhằm cô lập Iran về kinh tế. Washington đã đe dọa trừng phạt các đối tác thương mại của Tehran, đồng thời công bố kế hoạch trừng phạt các ngân hàng của Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ cũng như những công ty liên quan đến ngành hàng không Iran.

Bộ Tài chính Mỹ cảnh báo những bên thực hiện giao dịch với Iran bằng tài sản kỹ thuật số, cho rằng chính quyền Tehran ngày càng coi tiền mã hóa là công cụ ưu tiên để né tránh các lệnh trừng phạt.

Iran thực tế đã dành nhiều năm xây dựng các phương thức nhằm duy trì thương mại bất chấp cấm vận, trong đó có tiền mã hóa. Tuy nhiên, nhu cầu đối với những kênh thanh toán thay thế đang trở nên cấp thiết hơn khi các kênh tài chính truyền thống ngày càng bị thu hẹp.

Tether, một loại tiền mã hóa neo theo giá trị đồng USD, đặc biệt hữu ích đối với các doanh nghiệp Iran nhờ khả năng duy trì giá trị tương đối ổn định. Nhà phát hành Tether từ chối bình luận về việc sử dụng đồng tiền này tại Iran. Tuy nhiên, hồi tháng 4, công ty đã phong tỏa lượng tiền mã hóa trị giá 344 triệu USD trong các ví điện tử mà giới chức Mỹ xác định có liên quan đến Ngân hàng Trung ương Iran.

Theo dữ liệu từ TRM Labs, gần 10 tỷ USD tiền mã hóa đã được luân chuyển qua Iran trong năm 2025.

Eitan Danon, cố vấn chiến lược về an ninh quốc gia tại công ty dữ liệu blockchain Chainalysis và từng làm việc tại Bộ Tài chính Mỹ, cho rằng tiền mã hóa đối với người dân Iran không còn đơn thuần là một thú vui hay công nghệ mới. Việc Iran bị loại khỏi các hệ thống thanh toán toàn cầu trong thời gian dài đã thúc đẩy người dân và doanh nghiệp tìm đến tài sản kỹ thuật số như một phản ứng trước thực tế địa chính trị.

Ông Alireza Bozorgmehri, thành viên Hiệp hội Chuyển đổi Kỹ thuật số Iran, cũng cho biết ngân hàng trung ương đã nới lỏng việc giám sát các sàn giao dịch tiền mã hóa và không còn yêu cầu tuân thủ nghiêm ngặt như trước.

Dù vậy, ông vẫn hoài nghi về khả năng tiền mã hóa đáp ứng nhu cầu khổng lồ của nền kinh tế Iran. Khối lượng giao dịch trên các sàn tiền mã hóa trong nước đã tăng, nhưng quy mô vẫn có thể chưa đủ để thay thế các kênh tài chính truyền thống.

Iran cũng đang tìm cách tận dụng hoạt động khai thác Bitcoin. Công ty phân tích blockchain Elliptic ước tính khoảng 4,5% hoạt động khai thác Bitcoin toàn cầu từng diễn ra tại Iran. Theo công ty này, hoạt động khai thác giúp Tehran thu về hàng trăm triệu USD dưới dạng tài sản kỹ thuật số, có thể được sử dụng để mua hàng nhập khẩu và vượt qua một phần các biện pháp trừng phạt.

Từ góc độ kinh tế, việc Iran chấp nhận rộng hơn các phương thức thanh toán bằng tiền mã hóa cho thấy Tehran đang phải thích nghi với một hệ thống tài chính ngày càng bị cô lập. Tiền mã hóa khó có thể thay thế hoàn toàn ngân hàng và hệ thống thanh toán quốc tế, nhưng trong điều kiện các kênh truyền thống bị phong tỏa, đây có thể trở thành một công cụ bổ trợ quan trọng giúp doanh nghiệp duy trì xuất nhập khẩu và đưa dòng vốn trở lại nền kinh tế.