Bỏ thi vào lớp 10: Bài toán lớn về kiểm soát sự công bằng

Trong cuộc trao đổi với phóng viên, TS. Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo khẳng định: “Không một nguồn lực tài chính hay quan hệ nào có thể thao túng hàng chục giáo viên trong suốt ba ngàn ngày học. Đây chính là bệ đỡ vững chắc nhất để bảo vệ công bằng giáo dục, triệt tiêu hoàn toàn áp lực luyện thi sinh tử và dẹp bỏ thị trường dạy thêm đối phó. Trọng tâm cạnh tranh được trả về đúng quỹ đạo của nó: Sự nỗ lực tích lũy kiến thức thực chất mỗi ngày. Hệ thống hoàn toàn đủ nền tảng công nghệ và dữ liệu để thực thi ngay lúc này. Quyết liệt dỡ bỏ kỳ thi chung chính là đòn bẩy ép buộc toàn ngành giáo dục phải đoạn tuyệt với tư duy ứng thí ngắn hạn, tiến thẳng lên nền quản trị minh bạch và kiến tạo năng lực thật cho người học”.

+ Việc nhiều địa phương đề xuất bỏ thi vào lớp 10 công lập đặt ra yêu cầu gì đối với hệ thống giáo dục phổ thông: Chỉ là đổi cách tuyển sinh, hay là phép thử năng lực quản trị, dữ liệu và niềm tin của toàn hệ thống, thưa ông?

- Việc bỏ kỳ thi vào lớp 10 công lập tuyệt đối không chỉ là thay đổi cơ học về tuyển sinh, mà là phép thử khắc nghiệt nhất về năng lực quản trị dữ liệu và niềm tin xã hội. Khi loại bỏ thước đo chung là kỳ thi cấp tỉnh, hệ thống phân quyền đo lường cho hàng ngàn trường THCS, đặt ra bài toán lớn về kiểm soát sự công bằng. Hạ tầng công nghệ hiện nay hoàn toàn đủ sức lưu trữ và liên thông dữ liệu từ lớp 1 đến lớp 9, nhưng vấn đề cốt tử là độ trung thực của dữ liệu đó.

Hệ thống bắt buộc phải chuyển đổi cách quản trị bằng việc số hóa và khóa dữ liệu thời gian thực. Điểm số phải được nhập lên hệ thống chung ngay sau kiểm tra, mọi chỉnh sửa phải lưu vết và giải trình, triệt tiêu nạn làm đẹp học bạ cuối cấp. Đồng thời, phải đối soát bằng đánh giá chuẩn hóa qua ngân hàng đề chung của Sở. Phổ điểm đánh giá thường xuyên của cơ sở nào cao bất thường so với điểm thi chung, thuật toán sẽ tự động cảnh báo để thanh tra.

+ Theo ông, nếu bỏ kỳ thi lớp 10, áp lực học tập của học sinh có thực sự giảm, hay chỉ chuyển từ áp lực luyện thi sang áp lực học bạ, hồ sơ, chọn trường, dạy thêm và cạnh tranh ngầm?

- Dưới góc độ quản trị hệ thống, dữ liệu năng lực 9 năm là hồ sơ học tập đa chiều ghi nhận kỹ năng, tư duy và sự trưởng thành thực chất. Việc trải dài đánh giá qua 9 năm học chính là một màng lọc chống gian lận tự nhiên và triệt để nhất. Không một gia đình nào có đủ nguồn lực để thao túng hồ sơ, can thiệp vào hàng chục giáo viên khác nhau xuyên suốt hàng ngàn ngày học.

Do đó, áp lực luyện thi sinh tử mang tính đối phó sẽ bị triệt tiêu và chuyển hóa thành động lực tạo ra năng lực học tập thật. Hệ thống dùng chính tính liên tục và sự đa dạng của các chủ thể đánh giá để trung hòa mọi thiên vị cá nhân. Trọng tâm cạnh tranh buộc phải quay về cốt lõi: Học sinh phải nỗ lực rèn luyện thực chất từng ngày, bởi mọi sự lấp liếm hay lỗ hổng kiến thức đều không thể che giấu trên một chuỗi dữ liệu dài hạn, minh bạch và có tính tự kiểm chứng cao.

+ Điều xã hội cần nhất lúc này là “bỏ một kỳ thi”, hay phải thay đổi sâu hơn triết lý đánh giá học sinh: Từ đo điểm số một lần sang theo dõi quá trình phát triển năng lực trong nhiều năm học? Ông có ý kiến gì về nhận định này?

- Điều xã hội cần không chỉ là thao tác cơ học “bỏ một kỳ thi”, mà là sự lột xác hoàn toàn về triết lý đánh giá dựa vào năng lực phát triển qua quá trình. Bản chất của bất kỳ một kỳ thi chung nào cũng chỉ là một lát cắt tại một thời điểm cố định. Lát cắt này chủ yếu cân đong được phần nổi rất dễ đo lường: Khối lượng kiến thức ghi nhớ ngắn hạn và kỹ năng giải bài tập đối phó. Nó hoàn toàn bất lực trong việc chạm tới những năng lực tiềm ẩn, tư duy sáng tạo hay sự bền bỉ của người học. Việc hệ thống sử dụng một kết quả mang tính thời vụ để “chụp mũ” năng lực, từ đó định đoạt toàn bộ tương lai và tước đoạt cơ hội học tập của một đứa trẻ ở tuổi 15 là sự bất công và phản giáo dục.

+ Trong điều kiện chỗ học công lập còn hạn chế, bỏ thi lớp 10 sẽ tác động thế nào đến công bằng giáo dục, chi phí gia đình, thị trường dạy thêm và cuộc đua vào trường tốt, thưa ông?

- Bỏ thi lớp 10 và chuyển sang đánh giá năng lực toàn quá trình, nếu vận hành đúng bản chất, thực chất lại là công cụ bảo vệ công bằng giáo dục bền vững nhất. Tư duy lo ngại nảy sinh nạn chạy điểm, chạy tuyến hay thao túng hồ sơ bằng tiền bạc là hệ quả của cách nhìn nhận dữ liệu cắt khúc ngắn hạn. Sự đa dạng của các chủ thể đánh giá và độ dài xuyên suốt chín năm học sẽ tự động vô hiệu hóa mọi toan tính gian lận, bởi không một gia đình nào có đủ quyền lực hay tài chính để bẻ cong ngòi bút của hàng chục giáo viên khác nhau qua nhiều cấp học. Phương thức này triệt tiêu hoàn toàn lợi thế của nhóm gia đình chuyên dùng tiền đổ vào các lò luyện thi cấp tốc, trả lại cơ hội bình đẳng cho những học sinh yếu thế nhưng có năng lực thật và sự nỗ lực bền bỉ mỗi ngày.

Chi phí gia đình sẽ không bị biến tướng vào các khoản chạy vạy hay học thêm đối phó, mà thực sự quay về đầu tư cho sự phát triển toàn diện. Dù chỗ học công lập còn hạn chế và sự cạnh tranh vẫn khốc liệt, nhưng tính chất của cuộc đua vào trường tốt đã hoàn toàn thay đổi. Đó sẽ là sự cạnh tranh minh bạch về ý thức tích lũy kiến thức dài hạn, chứ không còn là trò chơi may rủi của một lát cắt thi cử và chọn trường.