Giá trị văn hóa trong lễ hội đánh cờ người

Nghệ thuật trình diễn độc đáo trên “bàn cờ sống”

Lễ hội đánh cờ người thường được tổ chức vào dịp đầu xuân, gắn với các lễ hội đình làng, lễ hội cầu may, cầu phúc, cầu cho một năm mới mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Không chỉ đơn thuần là một trò chơi trí tuệ, cờ người còn là sự kết tinh của nghệ thuật trình diễn, tinh thần thượng võ và bản sắc văn hóa dân tộc được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Cờ người có nguồn gốc từ trò chơi cờ tướng, một thú vui tao nhã phổ biến trong đời sống người Việt xưa. Khi được “sân khấu hóa” thành hình thức cờ người, trò chơi này vượt ra khỏi phạm vi giải trí cá nhân để trở thành sinh hoạt cộng đồng giàu tính biểu tượng.

Giữa sân đình hay bãi đất rộng đầu làng, một bàn cờ khổng lồ được kẻ vẽ ngay ngắn trên nền đất. Thay vì những quân cờ gỗ nhỏ bé thường thấy, ở đây, mỗi quân cờ là một con người thật, những nam thanh nữ tú trong trang phục rực rỡ, hóa thân thành tướng, sĩ, tượng, xe, pháo, mã, tốt. Tiếng trống hội vang lên dồn dập, cờ phướn bay phấp phới, người xem quây kín xung quanh. Không khí náo nức ấy làm sống dậy cả một vùng ký ức văn hóa, nơi truyền thống và hiện đại giao thoa trong tiếng cười nói, reo hò đầu năm mới.

Mỗi ván cờ người là một cuộc đấu trí giữa hai kỳ thủ và hàm chứa triết lý nhân sinh sâu sắc. Từng nước đi thể hiện tư duy chiến lược, sự điềm tĩnh, khả năng nhìn xa trông rộng là những phẩm chất được coi trọng trong đời sống và trong truyền thống dựng nước, giữ nước của dân tộc Việt Nam. Hình ảnh hai vị tướng đứng đầu mỗi bên tượng trưng cho vai trò lãnh đạo; các quân khác phối hợp nhịp nhàng, thể hiện tinh thần đoàn kết, đồng lòng yếu tố làm nên sức mạnh cộng đồng. Bên cạnh đó, đánh cờ người còn phản ánh ước vọng về trật tự, kỷ cương xã hội. Các quân cờ di chuyển theo luật định, không thể tùy tiện, giống như con người sống trong cộng đồng cần tuân thủ chuẩn mực đạo đức, pháp luật. Vì thế, lễ hội đánh cờ người không chỉ mang tính giải trí mà còn là một hình thức giáo dục truyền thống nhẹ nhàng, thấm sâu vào tâm thức người dân.

Điểm hấp dẫn đặc biệt của cờ người chính là yếu tố trình diễn. Trước khi ván cờ bắt đầu, khán giả thường được thưởng thức màn ra mắt đầy màu sắc của các “quân cờ”. Trong tiếng trống hội rộn ràng, từng quân bước ra với dáng đi, điệu bộ riêng, thể hiện đúng tính cách biểu trưng của mình: Tướng uy nghi, sĩ đoan trang, mã mạnh mẽ, pháo linh hoạt… Sự kết hợp giữa âm nhạc, trang phục, động tác tạo nên một bức tranh sống động như một vở diễn dân gian thu nhỏ.

Trang phục của các quân cờ thường được may công phu, mang đậm phong cách cổ trang, sử dụng gam màu phân biệt hai bên đỏ-đen hoặc đỏ-xanh. Hoa văn trên áo, mũ, giày dép được chăm chút tỉ mỉ, vừa đảm bảo tính thẩm mỹ vừa tôn vinh vẻ đẹp truyền thống. Đặc biệt, các quân “tốt” thường là thiếu niên, nhi đồng mang đến hình ảnh hồn nhiên, tươi mới, tượng trưng cho sức sống và hy vọng của mùa xuân. Khi ván cờ diễn ra, mỗi bước di chuyển đều có người điều khiển hô to kết hợp tiếng trống, tiếng chiêng phụ họa, tạo nên kịch tính chẳng khác nào một trận đấu thể thao hay một vở kịch trên sân khấu nghệ thuật. Người xem không chỉ dõi theo thế cờ mà còn hòa vào cảm xúc chung, hồi hộp trước từng nước đi, vỡ òa khi có pha “chiếu tướng” bất ngờ.

Lễ hội đánh cờ người tại xã Cẩm Nhượng, huyện Cẩm Xuyên (nay là xã Cẩm Xuyên), tỉnh Hà Tĩnh Xuân Giáp Thìn 2024. Ảnh: Hương Thành

Ý nghĩa gắn kết cộng đồng

Không chỉ dừng lại ở một trò chơi, lễ hội đánh cờ người còn là dịp để cộng đồng gắn kết. Từ khâu chuẩn bị, cả làng đã cùng nhau chung tay: Người kẻ bàn cờ, người dựng rạp, người chuẩn bị trang phục, người tập luyện vai diễn. Thanh niên háo hức được chọn làm quân cờ; người cao tuổi đảm nhận vai trò cố vấn, trọng tài; trẻ nhỏ thì mong chờ đến ngày hội để được hòa mình vào không khí vui tươi. Ngày hội diễn ra cũng là lúc những người con xa quê trở về sum họp.

Giữa tiếng trống hội, họ gặp lại bạn cũ, thầy xưa, cùng nhau nhắc chuyện cũ và dõi theo từng nước cờ. Lễ hội vì thế trở thành chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa các thế hệ trong gia đình và trong làng xã. Du khách phương xa khi đến xem cờ người đều cảm thấy thích thú bởi vừa xem một ván cờ đồng thời được trải nghiệm không khí hội làng truyền thống với các trò chơi dân gian khác như kéo co, bịt mắt bắt dê, đấu vật, hát quan họ, chèo cổ… Cờ người vì thế góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc.

Ẩn sau không khí vui tươi là những giá trị giáo dục bền vững. Cờ người đề cao trí tuệ, sự bình tĩnh và tinh thần fair-play. Hai kỳ thủ ngồi trên cao điều khiển ván cờ phải tập trung cao độ, suy nghĩ thấu đáo trước mỗi nước đi. Người xem cũng học được bài học về kiên nhẫn, không nóng vội, biết tính toán lâu dài, những đức tính cần thiết trong cuộc sống. Bên cạnh đó, hình ảnh các quân cờ bước đi dứt khoát, ngay hàng thẳng lối còn thể hiện tinh thần kỷ luật và thượng võ. Dù thắng hay thua, hai bên đều bắt tay trong tiếng vỗ tay của khán giả, gửi gắm thông điệp về sự cao thượng, tôn trọng đối thủ là nét đẹp đáng quý trong văn hóa ứng xử của người Việt. Đối với thế hệ trẻ, tham gia lễ hội cờ người là cơ hội để hiểu hơn về truyền thống quê hương. Thay vì chỉ biết đến trò chơi điện tử hiện đại, các em được trực tiếp hóa thân vào nhân vật lịch sử, học cách phối hợp tập thể, rèn luyện sự tự tin trước đám đông. Những trải nghiệm ấy góp phần bồi đắp lòng tự hào dân tộc và ý thức giữ gìn di sản văn hóa.

Lễ hội đánh cờ người thu hút sự quan tâm của đông đảo người dân và du khách thập phương vào dịp đầu năm mới. Ảnh: Hương Thành

Trong nhịp sống hiện đại, nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một song cờ người vẫn duy trì được nhờ sự quan tâm của cộng đồng và chính quyền địa phương. Có nơi đã đưa lễ hội cờ người vào chương trình lễ hội thường niên, kết hợp với hoạt động du lịch văn hóa để thu hút du khách. Một số địa phương trên địa bàn tỉnh còn sáng tạo trong cách tổ chức, lồng ghép thuyết minh về lịch sử trò chơi, mở lớp dạy cờ tướng cho thanh thiếu niên, tổ chức thi đấu giao lưu giữa các làng. Nhờ đó, cờ người không chỉ tồn tại như một nghi lễ đầu xuân mà còn trở thành hoạt động văn hóa, thể thao thường xuyên, phù hợp với đời sống đương đại.

Để lễ hội đánh cờ người thực sự phát triển bền vững, việc giữ gìn yếu tố truyền thống vẫn cần được đặt lên hàng đầu. Trang phục, nghi thức, luật chơi phải được nghiên cứu, gìn giữ đúng chuẩn mực, tránh biến tướng thành hoạt động mang tính hình thức. Khi bảo tồn đi đôi với sáng tạo hợp lý, cờ người sẽ tiếp tục tỏa sáng như một viên ngọc quý trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam.