Phát hiện hàng loạt sai phạm trong công tác nạo vét tại Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam

Lập kế hoạch “ngược”, vẽ thêm khối lượng thiết kế

Nhiều hạn chế bắt đầu ngay từ những khâu mang tính nền tảng nhất. Điển hình là việc Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam đã tham mưu xây dựng, ban hành định mức các hao phí xác định giá ca máy thi công nạo vét công trình hàng hải kéo dài gần 8 năm kể từ khi quy định có hiệu lực mà vẫn chưa được ban hành. Sự chậm trễ này dẫn đến việc thiếu cơ sở pháp lý thống nhất trong quản lý chi phí nạo vét duy tu, làm giảm hiệu lực quản lý nhà nước.

Đáng chú ý, công tác lập và phê duyệt kế hoạch bảo trì bộc lộ tư duy “làm ngược”. Quy trình bảo trì luồng hàng hải lại lấy kế hoạch hàng năm được phê duyệt làm căn cứ để xác định tần suất bảo trì.

Việc lập kế hoạch thiếu các dữ liệu quan trọng như diễn biến sa bồi trong 3 năm gần nhất, không thu thập tài liệu sa bồi chi tiết để xác định tần suất nạo vét, và không tính đến các giải pháp công trình bổ sung nhằm giảm tần suất duy tu.

Trong khâu thiết kế công trình, hồ sơ thiếu hụt các chỉ dẫn kỹ thuật cốt lõi như công tác đo đạc, nghiệm thu mái dốc, hay khối lượng nạo vét bơm lên bờ. Thay vì tuân thủ nguyên tắc kỹ thuật, bản vẽ thi công của một số công trình lại thể hiện đường đào vượt quá do thi công tại mái dốc bằng máy, một việc không đúng với biện pháp thi công theo chỉ dẫn.

Thậm chí, việc thiết kế nạo vét vượt quá đoạn mái dốc phía trên hay hố trung chuyển được cơ quan thanh tra chỉ rõ là “không cần thiết” và “không có cơ sở pháp lý”.

Hồ sơ thầu có dấu hiệu “cài cắm” tiêu chí?

Việc lập và phê duyệt dự toán, thiết kế công trình bộc lộ nhiều sai sót dẫn đến đội vốn không cần thiết. Thanh tra Chính phủ chỉ rõ, dự toán của nhiều công trình được lập cho hạng mục thi công bằng tàu hút bụng tự hành thay vì biện pháp thực tế, dẫn đến không phù hợp với điều kiện thi công.

Hàng loạt sai sót trong lập dự toán đã dẫn đến tình trạng “tính trùng, tính thừa”. Điển hình, dự toán chi phí lập, thẩm tra hồ sơ thiết kế bản vẽ thi công đã tính trùng chi phí “chuyên gia quản lý”, phê duyệt sai số tiền hơn 474 triệu đồng. Chi phí khảo sát phục vụ nghiệm thu cũng bị đưa sai vào dự toán lập phương án kỹ thuật và báo cáo kết quả, gây chênh lệch gần 158 triệu đồng.

Tại dự án đê kè Cửa Việt, dự toán tính thừa hàng chục khối Haro đúc mới và sửa chữa; trong khi đó, dự án đê kè kênh Hà Nam lại tính sai khối lượng đá hộc và không tận dụng vật liệu đất, đá có sẵn.

Đáng nói, công tác đấu thầu có dấu hiệu hạn chế cạnh tranh. Nhiều hồ sơ mời thầu (E-HSMT) “vẽ” ra các tiêu chí sai quy định pháp luật như: yêu cầu nguồn lực tài chính, tỷ lệ phương tiện thuộc sở hữu của nhà thầu, hoặc yêu cầu kinh nghiệm giám sát tại các khu vực địa lý hẹp (từ vùng biển Quảng Ninh đến Quảng Ngãi). Thậm chí, có nhân sự thuộc Tổ chuyên gia đánh giá thầu nhưng không hề có chứng chỉ hành nghề hoạt động đấu thầu. Hay có trường hợp nhân sự chủ chốt không bảo đảm năng lực nhưng vẫn được đánh giá đạt tiêu chuẩn kỹ thuật…

Thi công vượt phép, thanh toán khống khối lượng

Trên thực địa, công tác tổ chức thi công cũng xuất hiện những vi phạm nghiêm trọng. Khối lượng thi công nạo vét thực tế tại các công trình thanh tra đều vượt mức cho phép trong Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và Giấy phép nhận chìm ở biển do Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) cấp, tiềm ẩn nguy cơ lớn ảnh hưởng đến môi trường.

Khâu nghiệm thu, thanh quyết toán chính là “lỗ hổng” làm thất thoát lượng lớn ngân sách. Do vi phạm thiết kế ở các phần nạo vét vượt quá mái dốc, hố trung chuyển, luồng tạm, cơ quan quản lý đã nghiệm thu và thanh toán sai số tiền khoảng 25,9 tỷ đồng tại các công trình SH, SGVT và hơn 30,5 tỷ đồng tại các công trình LH.

Ngoài ra, sự lãng phí còn thể hiện qua việc khảo sát đo đạc trùng lặp. Đã có 9 lần khảo sát định kỳ trùng với thời điểm đo đạc của dự án nạo vét, nhưng cơ quan chức năng không sử dụng chung số liệu mà tiếp tục chi tiền khảo sát mới để công bố thông báo hàng hải, gây lãng phí ngân sách hơn 3,78 tỷ đồng.

Dự án xã hội hóa: Vẽ ra để... đắp chiếu

Đối với loại hình dự án nạo vét tận thu sản phẩm (xã hội hóa), kết luận thanh tra đã nêu rất rõ về tính khả thi. Theo đó, 11/11 dự án chuyển tiếp từ trước năm 2020 đã ký hợp đồng với nhà đầu tư đều chậm tiến độ so với thời hạn, làm giảm hiệu quả đầu tư. Có trường hợp cơ quan quản lý giao thời gian thực hiện dự án kéo dài đến 50 năm là không có cơ sở.

Đến giai đoạn 2020-2025, Bộ Giao thông vận tải cũ tiếp tục giao Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam tổ chức 6 dự án xã hội hóa nạo vét mới. Tuy nhiên, tính đến tháng 7/2024, cả 6/6 dự án đều không thể triển khai.

Hậu quả của sự thiếu đánh giá tính khả thi là Nhà nước đã phải chi hơn 11,49 tỷ đồng cho công tác lập, thẩm tra báo cáo nghiên cứu khả thi các dự án này nhưng không đạt được mục tiêu đầu tư.

Trước tính chất nghiêm trọng của các vi phạm, Thanh tra Chính phủ đã kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Xây dựng tổ chức kiểm điểm, xử lý trách nhiệm các tập thể, cá nhân liên quan.

Về xử lý kinh tế, trong quá trình thanh tra, Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam đã chủ động khắc phục, nộp lại ngân sách nhà nước số tiền hơn 60,2 tỷ đồng từ các sai sót nghiệm thu khối lượng.

Đồng thời, Thanh tra Chính phủ yêu cầu tiếp tục thực hiện giảm trừ dự toán, giảm trừ giá trị nghiệm thu, quyết toán và thu hồi nộp ngân sách số tiền hơn 1,74 tỷ đồng liên quan đến các khoản tính trùng chi phí chuyên gia, chi phí khảo sát và nghiệm thu sai khối lượng đê kè.

Rõ ràng, để đảm bảo minh bạch và tránh thất thoát, công tác quản lý bảo trì luồng tuyến hàng hải đang cần một cuộc rà soát và chấn chỉnh toàn diện.

Báo Nhà báo và Công luận sẽ tiếp tục thông tin.