Kỷ luật tài khóa để “làm đến nơi đến chốn” ba đột phá chiến lược

Phóng viên: Thưa ông, ông nhìn nhận thế nào về tinh thần ba đột phá đối với vấn đề thực thi kỷ luật tài khóa trong lĩnh vực tài chính vốn được coi là nơi giữ kỷ luật của nguồn lực quốc gia?

PGS.TS. Ngô Trí Long: Báo cáo chính trị Đại hội XIV của Đảng đã nhấn mạnh tinh thần hành động “làm thật mạnh, làm thật nhanh, làm đến nơi đến chốn” đối với ba đột phá chiến lược (thể chế – nhân lực – hạ tầng), coi đây là đòn bẩy quyết định để đất nước bứt phá; đồng thời thẳng thắn chỉ ra “điểm yếu lớn” là chủ trương đúng nhưng tổ chức thực hiện chưa đạt yêu cầu, cần siết kỷ luật thực thi, kiểm tra giám sát. Trong 5 nhóm việc trọng tâm để biến quyết tâm thành kết quả, nhóm việc “huy động và sử dụng nguồn lực hiệu quả; thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; đầu tư trọng tâm, trọng điểm; không dàn trải; không chạy theo phong trào; không để thất thoát, lãng phí…” có liên quan trực tiếp đến lĩnh vực Tài chính - nơi giữ “kỷ luật” của nguồn lực quốc gia. Từ yêu cầu này, cần có một khung hành động tài chính – ngân sách phù hợp tư tưởng chỉ đạo của văn kiện: kỷ luật đi trước, minh bạch là nền, hiệu quả là thước đo.

Xây dựng khung hành động tài chính – ngân sách theo tinh thần chỉ đạo: kỷ luật đi trước, minh bạch là nền, hiệu quả là thước đo

Bên cạnh đó, trong Báo cáo Chính trị Đại hội XIV, tư tưởng chỉ đạo đối với ngành Tài chính là: “Kỷ luật của Đảng đi trước – kỷ cương phép nước phải nghiêm – mọi quyền lực phải được kiểm soát”. Thông điệp của Báo cáo nhấn mạnh hành động, đề cao trách nhiệm, khắc phục “nói nhiều làm ít”, tăng kiểm tra giám sát đặt ra 3 nguyên tắc điều hành tài chính công trong nhiệm kỳ mới bao gồm: (i) Ngân sách phải “bám mục tiêu”, không bám phong trào. Ưu tiên hóa danh mục chi - đầu tư theo mục tiêu chiến lược (thể chế, nhân lực, hạ tầng), tránh “mỗi nơi một dự án”, “mỗi ngành một đề án” nhưng thiếu kết quả cuối cùng; (ii) Phân bổ nguồn lực theo hiệu quả, không theo “xin – cho” hay bình quân. Tài chính phải dẫn dắt chuyển từ “phân bổ theo đầu vào” sang “phân bổ theo kết quả/đầu ra”, coi hiệu quả phục vụ người dân - doanh nghiệp là thước đo, đúng tinh thần cải cách hành chính và kỷ luật thực thi. (iii) Minh bạch - trách nhiệm giải trình - kiểm soát quyền lực là hệ miễn dịch chống thất thoát, lãng phí. Chống lãng phí không chỉ là “tiết kiệm chi”, mà là thiết kế hệ thống để “không thể lãng phí” và “không dám lãng phí”.

Phóng viên: Theo ông, vì sao “nguồn lực” cần được coi là mắt xích quyết định của 3 đột phá?

PGS.TS. Ngô Trí Long: Tôi cho rằng, ba đột phá (thể chế - nhân lực - hạ tầng) có quan hệ hữu cơ: thể chế mở đường - nhân lực quyết định tốc độ và chất lượng – hạ tầng tạo không gian và sức bật. Nhưng để ba đột phá không dừng ở khẩu hiệu, phải có nguồn lực đúng – đủ – kịp thời, và quan trọng hơn là có cơ chế sử dụng nguồn lực tạo ra kết quả đo đếm được (hiệu quả đầu tư, năng suất, chất lượng dịch vụ công, niềm tin thị trường).

Trong bối cảnh Báo cáo chính trị tại Đại hội XIV đặt mục tiêu tăng trưởng cao giai đoạn 2026–2030, kỷ luật về nguồn lực càng phải được huy động đúng cách để không “bào mòn” khu vực tư nhân; phân bổ đúng chỗ để tránh dàn trải; giải ngân đúng tiến độ để không lỡ nhịp, và kiểm soát đúng chuẩn để không thất thoát – lãng phí, không làm hao mòn niềm tin xã hội.

PGS.TS. Ngô Trí Long - chuyên gia kinh tế Trường Đại học Thành Đông

Phóng viên: Ông đề xuất cần có một khung hành động tài chính – ngân sách phù hợp tư tưởng chỉ đạo của Báo cáo chính trị Đại hội XIV của Đảng, vậy cụ thể như thế nào, thưa ông?

PGS.TS. Ngô Trí Long: Tôi nhấn mạnh lại, khung hành động cần tuân thủ đúng theo tư tưởng chỉ đạo của Báo cáo Chính trị tại Đại hội Đảng, đó là: kỷ luật đi trước, minh bạch là nền, hiệu quả là thước đo. Trên cơ sở đó, cá nhân tôi đề xuất Khung hành động cho “nhóm việc thứ ba” gồm 6 nhóm giải pháp trọng tâm của ngành Tài chính như sau:

Nhóm 1. Siết “kỷ luật tài khóa” gắn với mục tiêu tăng trưởng và ổn định vĩ mô

Thiết lập trần – ngưỡng rủi ro cho bội chi, nợ công, nghĩa vụ trả nợ và rủi ro bảo lãnh; công khai hóa các chỉ tiêu giám sát để thị trường và xã hội cùng “giám sát mềm”. Tái cơ cấu chi ngân sách, giảm chi kém hiệu quả, tăng chi tạo năng suất dài hạn (giáo dục – đào tạo, khoa học công nghệ, chuyển đổi số khu vực công; hạ tầng chiến lược). Kỷ luật giải ngân đồng thời chống “chậm” (lỡ cơ hội) và chống “vội” (làm ẩu dẫn tới thất thoát).

Ở đây, thước đo mới không chỉ tập trung vào vấn đề “chi bao nhiêu”, mà phải hỏi “tạo ra kết quả gì”, trả lời cho các câu hỏi ví dụ như: km đường vận hành được, năng lực logistics tăng bao nhiêu, thời gian thủ tục giảm bao nhiêu, năng suất lao động tăng bao nhiêu?

Nhóm 2. Đổi mới phân bổ vốn đầu tư công theo “trọng tâm – trọng điểm” và hiệu quả liên vùng

Đột phá hạ tầng đòi hỏi vốn lớn, nhưng “tiền lớn” mà “dàn trải” thì chỉ tạo ra công trình dang dở và chi phí cơ hội. Do vậy, ngành Tài chính nên xem xét phối hợp thiết kế: Danh mục ưu tiên quốc gia theo hành lang kinh tế, logistics, năng lượng, hạ tầng số – dữ liệu; Cơ chế “đầu tư theo cụm dự án” (kết nối cảng – đường – khu công nghiệp – đô thị – năng lượng) để tối đa hóa hiệu quả lan tỏa; Chuẩn hóa đánh giá tiền khả thi/khả thi theo chi phí vòng đời (lifecycle cost), tránh tư duy “đầu tư xong là xong”.

Nhóm 3. Chống lãng phí bằng “hệ thống hóa” - lấy dữ liệu làm vũ khí

Chống lãng phí hiệu quả nhất là chuyển từ xử lý vụ việc sang phòng ngừa bằng hệ thống: Số hóa chuỗi ngân sách – kho bạc – tài sản công – đấu thầu – hợp đồng – nghiệm thu để “dấu vết dữ liệu” đi cùng đồng tiền; Kho dữ liệu chi tiêu công phục vụ kiểm tra chéo, cho phép so sánh đơn giá – định mức – suất đầu tư giữa địa phương/ngành, phát hiện bất thường sớm; Chuẩn hóa công khai ngân sách theo dự án (người dân có thể theo dõi tiến độ – chi phí – thay đổi thiết kế). Đồng thời, cần chống lãng phí kiểu mới: lãng phí lớn không chỉ ở “tham ô”, mà còn ở dự án kéo dài, đội vốn, chọn sai công nghệ, bảo trì kém, khai thác thấp công suất. Muốn trị tận gốc vấn đề này cần thiết quản trị theo dữ liệu và vòng đời dự án.

Nhóm 4. Huy động nguồn lực xã hội đúng cách: PPP minh bạch, chia sẻ rủi ro rõ ràng

Để có nguồn lực cho hạ tầng chiến lược mà vẫn giữ an toàn tài khóa, cần chuẩn hóa hợp đồng PPP theo nguyên tắc: ai kiểm soát rủi ro tốt hơn thì người đó chịu; Nhà nước không “ôm hết”, cũng không “đẩy hết” sang tư nhân; minh bạch cơ chế giá/thu phí, trợ cấp mục tiêu (nếu có) để nhà đầu tư định giá được dòng tiền, giảm chi phí vốn; Quỹ chuẩn bị dự án và năng lực thẩm định tài chính dự án để tránh PPP “hình thức”.

Nhóm 5. “Thể chế mở đường” cho nguồn lực: cải cách thu - chi và môi trường kinh doanh tài chính

Đột phá thể chế và thực thi không thể thiếu vai trò Bộ Tài chính trong việc đơn giản hóa – số hóa thủ tục thuế, hải quan, phí/lệ phí, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp; rà soát ưu đãi theo hướng “ưu đãi có điều kiện – có đánh giá hiệu quả”, tránh cuộc đua ưu đãi làm xói mòn cơ sở thu; tăng kỷ luật thực thi quy định rõ “ai chịu trách nhiệm”, “thời hạn bao lâu”, “đánh giá bằng chỉ số nào” – đúng tinh thần văn kiện yêu cầu mọi chủ trương phải có lộ trình, nguồn lực, cơ chế giám sát.

Nhóm 6. Nuôi dưỡng “nhân lực quyết định tốc độ”: đầu tư cho năng lực quản trị tài chính công

Muốn chi đúng - chi hiệu quả - kiểm soát quyền lực tốt, con người và năng lực quản trị là quyết định. Cơ chế bảo vệ người dám làm đúng và xử lý nghiêm sai phạm - đúng tinh thần “mọi nỗ lực chân chính vì dân, vì nước phải được ghi nhận, bảo vệ”. Nhân lực tài chính công là “đòn bẩy của đòn bẩy”: Nếu cán bộ không đủ năng lực thẩm định - giám sát - kiểm soát, thì dù thể chế hay và vốn nhiều cũng dễ trượt sang dàn trải, đội vốn, thất thoát.

Để kết quả đạt mục tiêu đề ra, cần tổ chức thực hiện 4 “điểm khóa”, gắn Mục tiêu – Nguồn lực – Trách nhiệm – Kiểm tra giám sát trong một chuỗi thống nhất để biến quyết tâm thành kết quả. Đo lường bằng chỉ số (KPI công): tiến độ, chất lượng, hiệu quả khai thác, chi phí vòng đời, mức độ hài lòng người dân/doanh nghiệp. Đồng thời, công khai để xã hội cùng giám sát, gồm công khai danh mục dự án, tổng mức đầu tư, điều chỉnh thiết kế, giải ngân, nghiệm thu, vận hành. Kỷ luật nghiêm – thưởng phạt rõ: xử lý sai phạm kịp thời; khen thưởng, bảo vệ người làm đúng, làm hiệu quả.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!